تأمین مالی اقلیمی در بریکس: درس‌هایی از برزیل و آفریقای جنوبی

تغییرات اقلیمی ثبات اقتصادی کشورهای در حال توسعه را تضعیف کرده و تعهدات کاهش کربن نیازمند سرمایه‌گذاری‌هایی فراتر از توان بودجه ملی است. برزیل و آفریقای جنوبی به‌عنوان اعضای بریکس متعهد به بی‌طرفی کربنی تا سال ۲۰۵۰ پیشرفت‌هایی داشته‌اند، اما تأمین مالی اقلیم از سوی کشورهای توسعه‌یافته ناکافی مانده است. کشورهای در حال توسعه برای تحقق اهداف توافق پاریس تا سال ۲۰۳۰ سالانه به دو تریلیون دلار اضافی نیاز دارند. این در شرایطی است که همه‌گیری کرونا و جنگ اوکراین فشار مضاعفی بر اقتصادها وارد کرده و توسعه سازوکارهای کارآمد مالی برای گذار سبز به چالشی اساسی بدل شده است.

خواست اصلی کشورهای جنوب جهانی اصلاح معماری مالی بین‌المللی از طریق بازنگری در ساختار بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول است. هزینه‌های بالای دسترسی به منابع مالی برای کشورهای در حال توسعه، توزیع ناعادلانه حق برداشت ویژه و کمبود ظرفیت نهادی برای استفاده از سازوکارهای تأمین مالی اقلیم از مهم‌ترین موانع‌اند. در این میان، تلاش‌ها برای اصلاح شامل پیشنهادهای بانک توسعه آفریقا، اعطای کرسی دائم اتحادیه آفریقا در گروه ۲۰، و ایجاد ابتکارهایی چون «برج‌تاون»، «ائتلاف بدهی پایدار» و «صندوق خسارت و زیان» در بیست‌وهشتمین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل در دبی بوده است. همچنین در بیست‌ونهمین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل در باکو هدف جدیدی برای تأمین مالی اقلیم تعیین شد.

برزیل و آفریقای جنوبی از دستورکار جنوب جهانی برای اصلاح حمایت کرده‌اند. آفریقای جنوبی در ریاست بریکس سال ۲۰۲۳ بیانیه ژوهانسبورگ را تصویب کرد که بر اصلاح نهادهای برتون ‌وودز و جریان به‌موقع منابع مالی اقلیم تأکید داشت. برزیل نیز در ریاست گروه ۲۰ در سال ۲۰۲۴ بر اصلاح حکمرانی بانک‌های توسعه چندجانبه و ایجاد کارگروه ویژه اقلیم تمرکز کرد. این دو کشور در سال ۲۰۲۵ با ریاست بریکس، گروه ۲۰ و میزبانی سی‌امین کنفرانس تغییرات اقلیمی سازمان ملل، فرصت نقش‌آفرینی تعیین‌کننده در دستورکار جهانی اقلیم خواهند داشت.

در سطح ملی، هر کشور ابزارهایی متنوع برای تأمین مالی سبز به‌کار گرفته است. آفریقای جنوبی، نخستین کشور آفریقایی است که مالیات کربن را از سال ۲۰۱۹ اجرا کرده و به‌تازگی «قانون تغییر اقلیم» را تصویب کرده است. این کشور همچنین از طریق مشارکت گذار عادلانه با کشورهای غربی، ۱۲.۸ میلیارد دلار تعهد مالی برای کاهش وابستگی به زغال‌سنگ جذب کرده است. برزیل نیز با تشکیل صندوق آمازون، «صندوق ملی تغییرات اقلیمی» و توسعه بازار اوراق قرضه سبز، ابزارهای مالی نوآورانه‌ای در حمایت از جنگل‌کاری و انرژی پاک به‌کار گرفته است.

اوراق قرضه سبز و ابزارهای بدهی، فرصت‌هایی برای جذب منابع فراهم کرده‌اند، هرچند سهم بازارهای نوظهور در این بخش بسیار اندک است. هر دو کشور همچنین در حال توسعه «تاکسونومی سبز» ملی هستند تا معیارهای دقیق برای سرمایه‌گذاری‌های اقلیمی ارائه دهند؛ تاکسونومی آفریقای جنوبی از سال ۲۰۲۲ داوطلبانه اجرا شده و برزیل تاکسونومی اجباری خود را از سال ۲۰۲۶ به اجرا خواهد گذاشت.

نقش بانک‌های مرکزی نیز در پررنگ‌ترشدن الزامات اقلیمی اهمیت یافته است. بانک مرکزی برزیل محدودیت‌هایی بر وام‌دهی به پروژه‌های زیان‌بار محیط‌زیستی وضع کرده و بانک مرکزی آفریقای جنوبی دستورالعمل‌هایی برای مدیریت ریسک‌های اقلیمی تدوین کرده است.

در مجموع، اگرچه دسترسی به منابع مالی عادلانه همچنان مانع اصلی گذار سبز است، تجربه برزیل و آفریقای جنوبی در مالیات کربن، اوراق قرضه سبز، تاکسونومی و سیاست‌های پولی می‌تواند برای دیگر کشورهای جنوب جهانی درس‌آموز باشد. این دو کشور با بهره‌گیری از جایگاهشان در بریکس و گروه ۲۰ می‌توانند دستورکار اصلاح مالی جهانی را تقویت کنند و گذار به اقتصاد کم‌کربن و مقاوم در برابر اقلیم را شتاب بخشند./ منبع