از آستانه هستهای تا بازدارندگی هستهای؛ آیا ایران در حال عبور از خط قرمز است؟
ایران پس از سالها کشمکش هستهای با غرب و توافقهای مختلف، با داشتن اورانیوم ۶۰ درصد، همچنان به اهداف صلح آمیز تاکید میکند.
به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «از آستانه هستهای تا بازدارندگی هستهای؛ آیا ایران در حال عبور از خط قرمز است؟» نوشته سانیا فیصل الحسینی (Sania Faisal El-Husseini) در «میدل ایست مانیتور» (Middle East Monitor)، به بررسی تحول جایگاه راهبردی ایران در پرونده هستهای و بحثهای فزاینده درباره حرکت تهران از وضعیت «آستانه هستهای» به سوی «بازدارندگی نهفته» میپردازد. تشدید فشارهای منطقهای و بینالمللی، محاسبات امنیتی و سیاسی ایران را بیش از گذشته تحت تأثیر قرار داده است. در ادامه، چکیده این مطلب آمده است.
تشدید تنش میان آمریکا، اسرائیل و ایران در ماههای اخیر، بحثها درباره ماهیت راهبرد هستهای تهران را وارد مرحله تازهای کرده است. در حالی که فشارهای نظامی و اقتصادی علیه ایران افزایش یافته و تنشها پیرامون مسیرهای دریایی مانند تنگه هرمز ادامه دارد، برنامه هستهای ایران همچنان یکی از مهمترین عناصر تعیینکننده توازن منطقهای محسوب میشود. برخی پیامهای منتشرشده در رسانههای نزدیک به نهادهای نظامی ایران نیز این گمانه را تقویت کرده که تهران ممکن است هنوز از ظرفیتهای پیشرفتهای برخوردار باشد که تاکنون آشکار نکرده و شاید بخشی از این تواناییها در چارچوب یک راهبرد بازدارندگی اعلامنشده تعریف شده باشد.
موضوع اصلی اکنون دیگر صرفاً توان فنی ایران نیست، بلکه به مسئله اراده سیاسی تبدیل شده است. توانایی ایران در غنیسازی اورانیوم و توسعه فناوری هستهای مورد پذیرش گسترده قرار دارد، اما ابهام اصلی به این پرسش مربوط میشود که آیا تصمیم سیاسی برای ساخت سلاح هستهای اتخاذ شده است یا نه. در همین حال، تعاملات دیپلماتیک بهصورت مقطعی ادامه یافته و گزارشهایی از پیشنهاد دولت دونالد ترامپ برای اعمال محدودیتهای گسترده بر زیرساخت هستهای ایران، از جمله برچیدن تأسیسات و انتقال مواد به آژانس بینالمللی انرژی اتمی منتشر شده است. ایران نیز همچنان تأکید میکند که هدفش دستیابی به سلاح هستهای نیست و برنامه هستهای را در چارچوب استفاده صلحآمیز از انرژی دنبال میکند؛ موضعی که در توافق هستهای سال ۲۰۱۵ نیز مطرح بود.
برنامه هستهای ایران ریشهای تاریخی دارد و آغاز آن به دهه ۱۹۵۰ و دوران محمدرضا شاه پهلوی بازمیگردد؛ زمانی که آمریکا از توسعه اولیه این برنامه حمایت میکرد. پس از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، روابط دو کشور بهشدت تغییر کرد و آمریکا به یکی از اصلیترین مخالفان توسعه هستهای ایران تبدیل شد. در دهههای بعد، نگرانیهای غرب درباره احتمال نظامی شدن برنامه هستهای ایران افزایش یافت. با وجود این، آیتالله خامنهای در اوایل دهه ۲۰۰۰ با صدور فتوایی، سلاح هستهای را مغایر با اصول اسلامی و دکترین دفاعی ایران دانست.
اختلافات هستهای با مجموعهای از تحولات فنی و عملیات پنهانی تشدید شد. پس از شکست مذاکرات مربوط به تبادل سوخت در سال ۲۰۰۹، تأسیسات هستهای ایران هدف حملات سایبری مانند استاکسنت و نیز ترور دانشمندان هستهای قرار گرفت. ایران پس از این تحولات سطح غنیسازی را به ۲۰ درصد افزایش داد و آن را برای تأمین سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران ضروری دانست. توافق برجام در سال ۲۰۱۵ موقتاً تنشها را کاهش داد و غنیسازی را به ۳.۶۷ درصد محدود کرد، اما خروج آمریکا از توافق در سال ۲۰۱۸ و بازگشت تحریمها موجب گسترش مجدد فعالیتهای هستهای ایران شد. پس از ترور قاسم سلیمانی و حملات به تأسیسات نطنز، ایران تا سال ۲۰۲۱ سطح غنیسازی را به ۶۰ درصد رساند؛ سطحی که فاصله اندکی با غنیسازی موردنیاز برای سلاح هستهای دارد.
همزمان، فضای سیاسی داخلی ایران نیز تغییر کرده است. اگرچه سیاست رسمی همچنان مخالفت با سلاح هستهای است، اما برخی مقامها و چهرههای نزدیک به حاکمیت اعلام کردهاند که ادامه فشارهای خارجی ممکن است به بازنگری در دکترین هستهای منجر شود. در رسانهها و محافل محافظهکار نزدیک به سپاه پاسداران نیز ایده سلاح هستهای بهعنوان ابزار بازدارندگی در برابر تهدیدهای موجودیتی مطرح شده است. ایران اکنون بهعنوان کشوری در آستانه هستهای شناخته میشود؛ کشوری که توانایی حرکت سریع به سمت ظرفیت تسلیحاتی را دارد. گزارشهای آژانس نشان میدهد ایران ذخایر قابل توجهی از اورانیوم غنیشده ۶۰ درصدی در اختیار دارد و رساندن آن به سطح ۹۰ درصد نسبتاً سریعتر خواهد بود، هرچند تولید سلاح عملیاتی مستلزم مراحل دیگری مانند طراحی کلاهک، کوچکسازی و اتصال به سامانههای پرتاب است. در این میان، برنامه موشکی ایران نیز بهعنوان یکی از مؤلفههای مهم بازدارندگی مورد توجه قرار دارد. در نهایت، مسئله هستهای ایران دیگر صرفاً فنی نیست، بلکه به موضوعی راهبردی و سیاسی تبدیل شده که تحت تأثیر دههها بیاعتمادی، تحریم، درگیری پنهان و رقابت منطقهای قرار دارد./ منبع
