این لحظه در رقابت آمریکا و چین، فرصت آسه‌آن برای بازسازی بلوک است

آسه‌آن در بزنگاهی راهبردی قرار گرفته است. در میانه‌ی تنش‌های تجاری میان آمریکا و چین، این بلوک جنوب‌شرقی آسیا کوشیده است با تحرکاتی تازه، فضای راهبردی تازه‌ای برای خود ایجاد کند؛ از جمله با نهایی‌سازی توافقنامه تجارت آزاد ارتقاء یافته با چین و همچنین تلاش برای برگزاری دیداری جمعی با رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، به منظور مذاکره درباره تعرفه‌ها.

در ماه گذشته، چین و آسه‌آن مذاکرات مربوط به ارتقای توافق تجارت آزاد ۱۵ ساله خود را به پایان رساندند؛ توافقی که قرار است تا پایان سال جاری امضا شود. این توافق با تمرکز بر تجارت دیجیتال، اقتصاد سبز و اتصال زنجیره تأمین، هدفش تعمیق همگرایی اقتصادی میان طرفین است. حجم تجارت کالایی دوجانبه که در سال گذشته از ۹۸۰ میلیارد دلار گذشت و با توجه به اینکه چین و آسه‌آن بزرگ‌ترین شرکای تجاری یکدیگر هستند اهمیت راهبردی این توافق را دو چندان می‌کند.

همزمان، نخست‌وزیر مالزی و رئیس دوره‌ای آسه‌آن، انور ابراهیم، با ارسال نامه‌ای به ترامپ خواستار برگزاری دیداری میان آسه‌آن و آمریکا شده تا درباره تعرفه‌هایی گفت‌وگو شود که شامل نرخ پایه ۱۰ درصد و تعرفه‌های «متقابل» می‌شود؛ از ۱۷ درصد برای فیلیپین تا ۴۹ درصد برای کامبوج. هدف انور، دستیابی به پاسخی یکپارچه برای حفظ عدالت تجاری برای اقتصادهای صادرات ‌محور آسه‌آن است.

در چنین وضعیتی، آسه‌آن فرصتی تاریخی دارد تا از انفعال فراتر رفته، با بهره‌گیری از چابکی دیپلماتیک خود، نقش محوری در تجارت جهانی و ژئوپلیتیک ایفا کرده و نظم منطقه‌ای تازه‌ای بنا نهد. آسه‌آن می‌تواند به ‌جای تبدیل‌شدن به میدان رقابت آمریکا و چین، نقش خود را به‌ عنوان تسهیل‌گر یک اکوسیستم تجاری فراگیر و بی‌طرف باز تعریف کند؛ اما این مسیر مستلزم انسجام داخلی و تاب‌آوری در برابر فشارهای بیرونی است.

نخست، توافق ارتقاء یافته با چین آسه‌آن را به حلقه‌ای کلیدی در مدار اقتصادی چین بدل می‌کند؛ موضوعی که هم مقاومت آسه‌آن در برابر فشارهای تعرفه‌ای آمریکا را تقویت می‌کند و هم خطر وابستگی بیش ‌از حد به پکن را در پی دارد. چین با زمان‌بندی هوشمندانه، این توافق را درست پیش از برگزاری نشست سران آسه‌آن نهایی کرد تا تعهد خود به ثبات اقتصادی و همکاری منطقه‌ای را نشان دهد. وزیر بازرگانی چین، وانگ وِنتائو، بر تعهد کشورش به مناطق تجارت آزاد با استاندارد بالا تأکید کرده و این توافق نیز با اولویت‌های آسه‌آن در زمینه اقتصاد دیجیتال و سبز هم ‌راستاست.

این تمرکز منطقی است؛ چرا که آسه‌آن در سال ۲۰۲۳ موفق به جذب رکورد ۲۳۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی شد که عمدتاً در حوزه‌های فناوری و انرژی تجدیدپذیر بوده است. برای نمونه، صنعت خودروسازی مالزی با سرمایه‌گذاری‌هایی نظیر مشارکت جیلی با پروتون برای تولید خودروهای برقی، جان تازه‌ای گرفته است.

با این حال، اگرچه صادرات چین به آسه‌آن در سال گذشته ۱۲ درصد رشد داشته، صادرات آسه‌آن به چین ۳ درصد کاهش یافته که نشان‌دهنده نوعی عدم توازن است. توافق تجاری ارتقاء یافته می‌کوشد با گسترش دسترسی به بازارها، این شکاف را کاهش دهد. اقدام اخیر ویتنام در اعمال تعرفه ضد دامپینگ بر فولاد چین نیز نشان می‌دهد که آسه‌آن در عین تقویت روابط با پکن، نیازمند احتیاط و توازن است؛ به‌ ویژه در شرایطی که تعرفه‌های آمریکا صادرکنندگان چینی را به سوی بازارهای جدید سوق می‌دهد. به همین دلیل، آسه‌آن باید تعامل اقتصادی عمیق‌تر با چین را با تنوع‌بخشی به شرکای تجاری خود در هندوپاسیفیک، اروپا و سایر مناطق همراه کند.

دوم، تعرفه‌های آمریکا ضعف‌های ساختاری اقتصاد آسه‌آن را نمایان می‌سازد، اما همزمان فرصتی است برای بازاندیشی در الگوی تجارت و تمرکز بر تجارت درون‌منطقه‌ای. ویتنام که مازاد تجاری ۱۲۴ میلیارد دلاری با آمریکا دارد، با تعرفه‌ای ۴۶ درصدی مواجه شده که بخش الکترونیک رو ‌به ‌رشد آن دومین بازار صادراتی ویتنام را نشانه می‌گیرد. در همین حال، صنایع کلیدی تایلند از خودرو و فولاد گرفته تا انرژی و مواد غذایی تحت تأثیر تعرفه ۳۶ درصدی ترامپ قرار دارند.

سوم، رویکرد دوگانه آسه‌آن در پیگیری دیدار جمعی با آمریکا و نیز آزاد گذاشتن اعضا برای مذاکره دوجانبه اگرچه نشانه‌ای از دیپلماسی عمل‌گرایانه است، اما خطر گسست درون‌ بلوک را نیز در پی دارد. کشورهایی مانند ویتنام در حال مذاکره مستقیم با آمریکا هستند، از جمله تعهد به خرید بیشتر کالاهای آمریکایی و پرداختن به مسائل مرتبط با ترانشیپمنت (صادرات مجدد). تایلند نیز پیشنهاداتی برای دسترسی بیشتر به بازار و سرمایه‌گذاری داده است. این روند می‌تواند یکپارچگی آسه‌آن را تضعیف کند؛ به ‌ویژه با توجه به اینکه ترامپ ترجیح می‌دهد با هر کشور به‌ صورت دوجانبه و با بهره‌گیری از تفاوت منافع آن‌ها درون بلوک‌های چندجانبه مذاکره کند.

با این حال، اگر آسه‌آن بتواند بر چالش‌های درونی خود فائق آید، مهارت دیپلماتیک آن می‌تواند این بلوک را به یک محور منطقه‌ای تبدیل کند. در واقع، اگر آسه‌آن نمی‌خواهد به میدانی منفعل در رقابت ابرقدرت‌ها بدل شود، باید فشارهای تعرفه‌ای آمریکا را با دیپلماسی جمعی پاسخ دهد؛ از جمله هماهنگی در حوزه تجارت منصفانه و مسائلی مانند صادرات مجدد. بیان نگرانی‌های مشترک و طراحی واکنش‌های هماهنگ برای همراستایی سیاستی حیاتی است. نشست‌های سالانه آسه‌آن و تلاش برای تقویت دیدگاه آسه‌آن در مورد هندوپاسیفیک، ابزارهایی مهم برای این هدف‌اند.

با برخورداری از اقتصادی ۳.۹ تریلیون دلاری و جمعیتی ۶۸۰ میلیونی، آسه‌آن قدرت تأثیرگذاری بر قواعد تجارت جهانی را دارد. این بلوک اگر بتواند وحدت داخلی، گسترش ائتلاف‌ها و حفظ استقلال راهبردی و انسجام خود را در اولویت قرار دهد، می‌تواند از رقابت قدرت‌های بزرگ سربلند بیرون آمده و به منبعی مهم برای ثبات و رهبری منطقه‌ای بدل شود./ منبع