بازدارندگی در برابر تجاوز خاکستری کرملین علیه ناتو

با تأکید بر افزایش جسارت روسیه در اقدامات خاکستری زیر آستانه جنگ، این روند نه‌تنها با پایان احتمالی جنگ اوکراین متوقف نخواهد شد بلکه تشدید می‌شود و خطر اقدام نظامی علیه کشورهای آسیب‌پذیر ناتو به‌ویژه در بالتیک را افزایش می‌دهد. موفقیت‌های تاکتیک‌های خاکستری روسیه موجب احساس مصونیت و تشویق به اقدامات جسورانه‌تر شده است. از این ‌رو بحث بازدارندگی در این حوزه برای امنیت غرب، حیاتی است.

شکست بازدارندگی در دو نمونه برجسته آشکار شد: نخست، الحاق غیرقانونی کریمه در سال ۲۰۱۴ و جنگ شرق اوکراین، که در آن روسیه با استفاده از نیروهای نیابتی، پوشش نظامی پنهان و عملیات اطلاعاتی و تبلیغاتی توانست واقعیتی تحمیلی بیافریند و ناتوانی ناتو در مقابله با روش‌های ترکیبی را آشکار سازد. دوم، جنگ سوریه که در آن مسکو علاوه بر حمایت از حکومت اسد، با کارزارهای اطلاعاتی و سایبری، مسئولیت حملات شیمیایی را مخدوش و اجماع بین‌المللی را فلج کرد. این موارد نشان می‌دهد که عملیات اطلاعاتی و نفوذی، مقدمه و همراه عملیات نظامی بوده و با ایجاد سردرگمی، شکاف در اتحادها و فلج‌شدن تصمیم‌گیری دموکراسی‌ها زمینه اقدام کرملین را فراهم می‌کند.

بازدارندگی در برابر این تهدید دو بُعد دارد: بازدارندگی از طریق انکار (آمادگی برای ناکام‌گذاشتن دشمن) و بازدارندگی از طریق تنبیه (پاسخ قاطع با پیامدهای سنگین). هرچند عملیات خاکستری برای گریز از این چارچوب طراحی شده‌اند، اما با درس‌گیری تاریخی می‌توان این مفاهیم را به‌کار گرفت.

در حوزه بازدارندگی از طریق انکار، تجربه جنگ جهانی دوم در ایجاد آگاهی عمومی، یا کارزارهای ضدتروریسم همچون «اگر دیدی، بگو» نشان می‌دهد که مشارکت جامعه در امنیت حیاتی است. نمونه موفق دیگر، کارزار سوئد «اگر بحران یا جنگ آمد» بود که با فعال‌سازی جامعه، تاب‌آوری را افزایش داد. به‌کارگیری فناوری‌هایی مانند هشدار اضطراری موبایلی یا انتشار عمومی اطلاعات طبقه‌بندی‌شده برای پیشگیری از موفقیت عملیات تبلیغاتی روسیه، می‌تواند همانند اقدام غرب پیش از حمله سال ۲۰۲۲ به اوکراین مؤثر باشد. علاوه بر این، همکاری با کشورهایی چون اوکراین و استفاده از تجربه سرویس‌های امنیتی و جامعه مدنی در مقابله با نفوذ روسیه اهمیت دارد. همچنین باید به کشورهای جنوب جهانی توجه کرد، زیرا کرملین با بهره‌گیری از این مناطق به‌دنبال کاهش اثر تحریم‌ها و افزایش مشروعیت بین‌المللی خود است.

در حوزه بازدارندگی از طریق تنبیه، تجربه انگلیس پس از مسمومیت سالزبری در سال ۲۰۱۸ نمونه موفقی بود که با ارتباطات «ارتجاعی» و دو مرحله‌ای توانست روسیه را در عرصه اطلاعاتی تحت فشار قرار دهد. ترکیب شفافیت اطلاعاتی، انسجام پیام و اتکا بر ارزش‌های دموکراتیک موجب شد هم اعتبار لندن افزایش یابد و هم شبکه‌های اطلاعاتی روسیه تضعیف شود. این نمونه نشان می‌دهد پاسخ اخلاق‌مدارانه می‌تواند اثرگذار و قابل تکرار باشد.

مقابله نباید تقلید از روش‌های روسیه باشد، بلکه باید با شناخت عمیق از جامعه و فرهنگ سیاسی روسیه، اقدامات متناسب طراحی کرد. از جمله ابزارها: تحریم‌های هدفمند بر صنایع حساس، حذف شبکه‌های انتشار اطلاعات نادرست، عملیات سایبری علیه حساب‌های جعلی و کارزارهای اطلاعاتی در داخل روسیه برای تضعیف روایت کرملین. نقاط آسیب‌پذیر کرملین شامل فساد، امتیازات نخبگان و نارضایتی اجتماعی از فقر و تلفات جنگ است.

در عین حال، این اقدامات باید غیرقابل پیش‌بینی باشند و با هماهنگی نهادی و جامعه مدنی اجرا شوند. استفاده از چارچوب‌های مشترک اصطلاح‌شناسی و تجربیات تاریخی ناتو در هماهنگی می‌تواند مانع سردرگمی و موازی‌کاری شود.

نباید منتظر آزمون بزرگ روسیه ماند؛ بلکه باید از هم‌اکنون اقدام به آماده‌سازی و بازدارندگی کرد. آمادگی دیرهنگام می‌تواند بسیار پرهزینه و حتی بی‌فایده باشد./ منبع