بازبینی روابط اسرائیل و ترکیه: گامی به سوی آینده‌ای سازنده

پس از سقوط بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴، روابط اسرائیل و ترکیه که طی ۱۵ سال گذشته با تنش‌های دیپلماتیک همراه بوده، وارد مرحله‌ای بحرانی شده است. دو کشور درخصوص آینده سوریه منافع متضادی دارند و در صورت عدم تعامل فعال و پیشگیرانه، این اختلافات می‌تواند به درگیری نظامی ناخواسته منجر شود. برای جلوگیری از چنین سناریویی، اولین گام ضروری ایجاد کانال‌های ارتباطی مطمئن بین تل‌آویو و آنکارا به منظور کاهش تنش‌ها و جلوگیری از اشتباهات پرهزینه است.

آسمان سوریه از مدت‌ها پیش صحنه رویارویی‌های دردناکی بوده و وضعیت منطقه همچنان بسیار ناپایدار باقی مانده است. درخواست‌ها برای گفت‌وگو میان اسرائیل و ترکیه که ممکن است با میانجی‌گری کشورهایی مانند آذربایجان تسهیل شود، گام مثبتی به شمار می‌رود، اما تاکنون بیشتر معطوف به مسائل عملی و کوتاه‌مدت بوده است. این سطح تعامل برای دو کشوری که از سال ۱۹۴۹ روابط دیپلماتیک رسمی دارند و در ثبات منطقه‌ای منافع مشترک دارند، دستاورد کمی محسوب می‌شود. هدف باید فراتر از این سطح ابتدایی باشد و روابط دیپلماتیک و اقتصادی به طور کامل احیا شود.

گام نخست و فوری، راه‌اندازی مکانیسمی برای جلوگیری از برخوردهای نظامی ناخواسته در سوریه است. این مکانیسم شامل ایجاد خطوط ارتباطی امن یا سیستم منظم تماس میان مقامات نظامی دو کشور می‌شود تا از همپوشانی ناخواسته نیروها در مناطق حساس جلوگیری شود. به مرور، این سازوکار می‌تواند به تفاهم‌های گسترده‌تری درباره مناطق عملیاتی و مدیریت فضای هوایی تبدیل شود. مذاکرات مرتبط با این موضوع از اواسط آوریل آغاز شده است، اما نباید به سطح فنی محدود بماند و باید به گفت‌وگوهای گسترده‌تری در خصوص چشم‌انداز منطقه پس از بشار اسد منتهی شود. در این چارچوب، دو کشور باید اولویت‌های امنیت ملی خود را بیان کنند و امکان همکاری در مهار نفوذ ایران، مقابله با قاچاق اسلحه و مبارزه با تجارت مواد مخدر را بررسی نمایند. هر دو طرف تمایل خود به اجتناب از درگیری مستقیم را اعلام کرده‌اند و ایجاد سازوکار «deconfliction» مستحکم، بهترین راهکار برای تحقق این تعهد است.

همزمان با تلاش برای بهبود روابط با ترکیه، اسرائیل باید با رئیس‌جمهور سوریه، احمد شرع، ارتباط برقرار کند. این گفت‌وگوها که از طریق کانال‌های مخفی و با میانجی‌گری امارات آغاز شده و در نشست‌هایی مانند باکو حضور نمایندگان هر سه کشور را داشته، زمینه‌ساز تغییر دیدگاه‌ها و سیاست‌های منطقه‌ای است. مذاکرات پیچیده خواهد بود و موضوعاتی چون دسترسی حزب‌الله به خاک سوریه، عملیات نظامی اسرائیل در جنوب سوریه و حمایت از اقلیت‌هایی نظیر دروزی‌ها و کردها مطرح می‌شود. با این حال، این مذاکرات فرصت مهمی برای بازتعریف روابط منطقه‌ای فراهم می‌آورد. در سطح تاکتیکی، تعامل با دمشق می‌تواند مقابله با روایت غالب در رسانه‌های ترکیه که اسرائیل را حامی سوریه‌ای تجزیه‌شده می‌داند، کمک کند. به طور استراتژیک، این امر می‌تواند نفوذ ترکیه بر امور سوریه را تعدیل کرده و زمینه گفت‌وگوهای سازنده‌تر اسرائیل و ترکیه درباره بازسازی سوریه پس از جنگ را فراهم آورد.

اگر اسرائیل و ترکیه علاقه‌مند به ترویج ثبات و حاکمیت سوریه باشند که نفوذ ایران و روسیه را محدود کرده و گروه‌های افراطی را مهار نماید، این پرسش مطرح می‌شود که آیا می‌توانند به همراه آمریکا، اتحادیه اروپا و کشورهای خلیج‌فارس چارچوب‌هایی مشروط برای کاهش تحریم‌های بین‌المللی تدوین کنند تا راه بازسازی سوریه هموار شود؟ همچنین آیا می‌توانند با واشنگتن همکاری کنند تا عقب‌نشینی نیروهای آمریکایی به صورت هماهنگ با شرکای منطقه‌ای انجام شود؟ آینده نامطمئن سوریه چالش‌های امنیتی بزرگی برای اسرائیل و ترکیه به همراه دارد. اگرچه دولت سوریه باید مشکلات داخلی خود را پیش از پیوستن به توافقات آبراهام حل کند، برقراری مسیر دیپلماتیک با دمشق برای هر بازتنظیمی بلندمدت منطقه‌ای ضروری است. حداقل این اقدام می‌تواند به ترکیه نشان دهد که اسرائیل جدی در پی ثبات منطقه است و مایل به پیگیری اقدامات هماهنگ و پیشگیرانه می‌باشد.

راهکارهای فوق، یعنی مکانیسم جلوگیری از درگیری با ترکیه و تعامل دیپلماتیک با سوریه، می‌توانند مسیر بازسازی روابط تجاری قوی پیش از می ۲۰۲۴ را هموار کنند؛ زمانی که ترکیه به دلیل جنگ اسرائیل با حماس، روابط اقتصادی را تعلیق کرد. این تصمیم اگرچه ظاهراً سیاسی بود، اما بیشتر ناشی از فشارهای داخلی بر رجب طیب اردوغان بود و نتایج ملموسی نداشت. اقتصاد ترکیه با تورم بالا، نوسانات ارزی و عدم اطمینان سرمایه‌گذاران مواجه است و این عوامل اعتماد سرمایه‌گذاران را کاهش داده و رتبه اعتباری کشور را پایین آورده‌اند. تحریم تجاری ترکیه علیه اسرائیل تأثیر عملی محدودی داشته و مقامات ترکیه نیز اشاره کرده‌اند که پس از بازگشایی مسیرهای کمک انسانی به غزه، احتمال از سرگیری روابط اقتصادی وجود دارد. احیای همکاری‌های تجاری برای هر دو کشور مزایای ملموسی به همراه خواهد داشت و می‌تواند به اقتصاد کل منطقه از جمله سرزمین‌های فلسطینی، سوریه و اردن کمک کند؛ البته به شرط آنکه دو دولت بتوانند اختلافات سیاسی را از همکاری‌های اقتصادی جدا کنند.

اجرای این برنامه‌ها به زمان، صبر و تعهد دو طرف نیاز دارد. اگر به درستی مدیریت شود، می‌تواند بستری فراهم آورد تا اسرائیل و ترکیه به طیف وسیع‌تری از مسائل، از جمله دیدگاه‌های متفاوت درباره فلسطینی‌ها بپردازند. رابطه اسرائیل با فلسطینیان و حمایت اردوغان از حماس عامل اصلی تنش‌های دو جانبه است و تا زمانی که اردوغان و بنیامین نتانیاهو در قدرت باشند، احتمال رفع این شکاف کم است. حتی پس از کنار رفتن یکی یا هر دوی آن‌ها، احتمال حضور ترکیه در بازسازی غزه یا امور داخلی فلسطین از سوی متحدان منطقه‌ای اسرائیل چندان پذیرفته نخواهد شد؛ بنابراین، هدف واقع‌بینانه در کوتاه‌مدت باید تمرکز بر حل اختلافات در سوریه باشد و از پیشرفت‌های آن برای پایه‌ریزی گفت‌وگوهای محترمانه‌تر درباره مسئله فلسطین بهره گرفته شود.

مسیر عادی‌سازی روابط باید از همین حالا آغاز شود. اگر هر دو طرف بتوانند منافع بلندمدت خود را در زمینه امنیت منطقه‌ای، رشد اقتصادی و اتصال منطقه‌ای بر تعارضات سیاسی ترجیح دهند، میانجیگری نظامی امروز می‌تواند درهای همکاری‌های گسترده‌تر و معنادارتر فردا را باز کند./منبع