توافق هسته‌ای عربستان؛ نگرانی‌ها درباره تضعیف استانداردهای آمریکا در منع اشاعه
توافق هسته‌ای آمریکا و عربستان می‌تواند استانداردهای دیرینه واشنگتن در زمینه منع اشاعه هسته‌ای را تضعیف کند.
به گزارش اطلس دیپلماسی، مقاله‌ای با عنوان «توافق هسته‌ای عربستان؛ نگرانی‌ها درباره تضعیف استانداردهای آمریکا در منع اشاعه» نوشته آندریا استریکر (Andrea Stricker) در بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها (Foundation for Defense of Democracies) منتشر شده است و توافق همکاری هسته‌ای میان آمریکا و عربستان را از منظر محدودیت‌های غنی‌سازی، سازوکارهای نظارتی و خطر گسترش فناوری‌های حساس هسته‌ای بررسی می‌کند. نویسنده معتقد است توافق موجود می‌تواند زمینه غنی‌سازی اورانیوم در خاک عربستان را فراهم کند و در صورت تصویب، الگوی منع اشاعه هسته‌ای آمریکا را تضعیف کند. در ادامه، چکیده مطلب آمده است.
توافق همکاری هسته‌ای دوجانبه میان آمریکا و عربستان که اکنون در کنگره بررسی می‌شود، نشان‌دهنده کاهش قابل‌توجه سخت‌گیری‌های چند دهه‌ای واشنگتن در زمینه منع اشاعه هسته‌ای است. این توافق می‌تواند راه را برای غنی‌سازی اورانیوم با خلوص نزدیک به ۲۰ درصد در تأسیساتی در خاک عربستان باز کند. متن توافق که برای بررسی به کنگره ارسال شده، از حالت محرمانه خارج شده، اما دو نامه جانبی همچنان طبقه‌بندی‌شده باقی مانده‌اند و همین مسئله بررسی عمومی توافق را دشوار می‌کند. بر اساس ماده ۱۲۳ قانون انرژی اتمی، کنگره ۹۰ روز جلسه مستمر فرصت دارد تا توافق را متوقف کند.
این توافق ۳۰ ساله انتقال راکتور، تجهیزات، اطلاعات مربوط به چرخه سوخت و اورانیوم کم‌غنی‌شده تحت پادمان را مجاز می‌کند، اما انتقال داده‌های محدودشده، انتقال مجدد بدون رضایت آمریکا و استفاده نظامی را ممنوع می‌داند. عربستان نیز بدون تأیید قبلی آمریکا اجازه بازفرآوری سوخت مصرف‌شده یا تغییر مواد هسته‌ای حساس را نخواهد داشت.
با این حال، یک «مطالعه مشترک غنی‌سازی و تبدیل» دو ساله، انتقال فناوری تبدیل و غنی‌سازی از سوی آمریکا را بررسی خواهد کرد و می‌تواند امکان غنی‌سازی تا سطح ۵ درصد در خاک عربستان را فراهم کند. مطالعه‌ای جداگانه نیز تولید اورانیوم کم‌غنی‌شده با عیار بالا را بررسی خواهد کرد که می‌تواند تا ۲۰ درصد غنی‌سازی شود و در برخی راکتورهای پیشرفته و کوچک ماژولار کاربرد دارد. غنی‌سازی در سطح ۳ تا ۵ درصد بخش عمده مسیر فنی لازم برای تولید اورانیوم ۹۰ درصدی با کاربرد تسلیحاتی را تشکیل می‌دهد.
گزارش‌هایی درباره احتمال اعمال محدودیت‌های موسوم به «جعبه سیاه» منتشر شده بود که بر اساس آنها کارکنان سعودی به فناوری غنی‌سازی دسترسی مستقیم نخواهند داشت، اما چنین محدودیتی در متن توافق ۱۲۳ وجود ندارد و احتمالاً در صورت توافق، جداگانه تعیین خواهد شد.
از نظر نظارت نیز توافق تنها در کنار یک سازوکار ویژه پادمان دوجانبه قابل اجراست که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را در نقش نظارتی قرار می‌دهد. این سازوکار دسترسی کوتاه‌مدت‌تر آژانس به برخی تأسیسات مرتبط با توافق و افشای فعالیت‌های حساس را فراهم می‌کند، اما دسترسی به سایت‌های اعلام‌نشده را که ممکن است محل فعالیت مخفی باشند، مجاز نمی‌کند. عربستان همچنان پروتکل الحاقی آژانس را نپذیرفته و آمریکا نیز اجرای آن را شرط توافق قرار نداده است؛ در حالی که از میان توافق‌های ۱۲۳ آمریکا با ۵۱ کشور، ۴۹ کشور دارای پروتکل الحاقی لازم‌الاجرا هستند و تنها دو کشور فاقد آن هستند.
ارزیابی وزارت خارجه آمریکا درباره اشاعه هسته‌ای، به اظهارات گذشته محمد بن سلمان اشاره می‌کند که عربستان در صورت دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای، چنین مسیری را دنبال خواهد کرد، اما نگرانی را با اشاره به تعهدات بعدی ریاض کاهش می‌دهد. این ارزیابی توضیح نمی‌دهد واشنگتن چگونه قصد دارد غنی‌سازی ایران را محدود کند، در حالی که همان فناوری را در اختیار رقیب منطقه‌ای تهران قرار می‌دهد.
این ارزیابی همچنین هدف توافق را دورکردن عربستان از تأمین‌کنندگان چینی و روسی و نزدیک‌کردن آن به بخش هسته‌ای آمریکا می‌داند، اما شواهد عمومی نشان نمی‌دهد پکن یا مسکو پیشنهاد غنی‌سازی یا تبدیل به ریاض داده باشند. کنارگذاشتن مخالفت دیرینه آمریکا با گسترش این فناوری می‌تواند روسیه و چین را به ارائه مشوق‌های مشابه ترغیب کند و کشورهای دیگری مانند ترکیه، مصر و امارات را نیز به دنبال‌کردن ظرفیت غنی‌سازی یا بازفرآوری سوق دهد.
کنگره باید رئیس‌جمهور را به پس‌گرفتن توافق و مذاکره مجدد برای ممنوعیت تبدیل، غنی‌سازی و بازفرآوری و الزام به اجرای پروتکل الحاقی ترغیب کند. اگر رئیس‌جمهور نپذیرد، قانون‌گذاران باید با توافق مخالفت کنند. به گفته منابع کنگره، ممکن است اواخر این ماه قطعنامه عدم تأیید مطرح شود. تصویب آن در هر دو مجلس به اکثریت ساده و غلبه بر وتوی رئیس‌جمهور به دو سوم آرای هر مجلس نیاز دارد. در هر صورت، کنگره باید علیه توافقی موضع‌گیری کند که خطر ایجاد موج تازه‌ای از اشاعه هسته‌ای را افزایش می‌دهد./ منبع