چگونه چهارده بمب غرب آسیا را دگرگون می‌کند

در پی حملات اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای ایران و ورود مستقیم آمریکا به درگیری، دونالد ترامپ اعلام کرد که جنگ میان ایران و اسرائیل با یک آتش‌بس کامل به پایان رسیده است. ترامپ با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی خود، از «شجاعت و درایت» دو کشور برای پایان‌دادن به آنچه «جنگ دوازده روزه» نامید، تقدیر کرد. گفته شد او ابتدا رضایت اسرائیل را جلب کرده و سپس از طریق قطر، پیشنهاد آتش‌بس را به ایران منتقل کرده است. طبق توافق، ایران ابتدا حملات خود را متوقف می‌کند و ۱۲ ساعت بعد اسرائیل نیز از ادامه درگیری خودداری خواهد کرد.

با وجود اعلام رسمی از سوی ترامپ، هیچ‌یک از دو طرف، به‌صورت رسمی توقف کامل درگیری را تأیید نکرده‌اند. با این حال، وضعیت دوطرف نشان می‌دهد که هر دو به دلایل مختلف آماده‌ پایان‌دادن به جنگ هستند. ایران که مدت‌ها از درگیری مستقیم با آمریکا پرهیز کرده و بیش‌تر بر استفاده از گروه‌های متحد و دیپلماسی منطقه‌ای تکیه دارد، در موقعیت آسیب‌پذیری قرار گرفته است. نارضایتی داخلی، ضعف نظامی در برابر حملات گسترده اسرائیل، و تضعیف نیروهای هم‌پیمان در منطقه، تهران را به عقب‌نشینی سوق داده است.

در سوی دیگر، اسرائیل به‌نظر می‌رسد که بیش‌تر اهداف نظامی خود را محقق کرده و نیازی به ادامه جنگ نمی‌بیند. حملات دقیق علیه تأسیسات غنی‌سازی اورانیوم در نطنز و فردو با بمب‌های سنگرشکن آمریکایی و نیز موشک‌باران مراکز هسته‌ای در اصفهان، توان هسته‌ای ایران را به‌شدت تحت فشار قرار داده است. برخی منابع در اسرائیل احتمال داده‌اند که دولت این کشور حتی بدون توافق رسمی، اعلام پیروزی کند و از ادامه درگیری منصرف شود.

از نظر فنی، مشخص نیست که آیا برنامه هسته‌ای ایران به‌طور کامل متوقف شده است یا نه. اگرچه برخی مقامات آمریکایی مدعی هستند که ایران دیگر توان ساخت بمب را ندارد، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی از سرنوشت چهارصد کیلوگرم اورانیوم غنی‌شده ایران اطلاعی ندارد. در صورت پنهان‌سازی سانتریفیوژها یا مواد هسته‌ای، احتمال ادامه غنی‌سازی در خفا وجود دارد. دستیابی به سطح ۹۰ درصد خلوص (مناسب برای تولید سلاح) ممکن است در مدت کوتاهی انجام شود و برای ساخت چندین بمب کافی باشد.

پیش از آغاز درگیری‌ها، ایران تنها چند هفته تا نقطه گریز هسته‌ای فاصله داشت. توافق برجام که با هدف محدودسازی فعالیت‌های هسته‌ای ایران منعقد شده بود، در دوره نخست ریاست جمهوری ترامپ لغو شد. در مذاکرات اخیر، آمریکا خواستار توقف کامل غنی‌سازی در داخل ایران شده و پیشنهاد داده بود که غنی‌سازی تنها در قالب یک کنسرسیوم منطقه‌ای و خارج از ایران انجام شود؛ اما مشخص نیست که چنین پیشنهادی همچنان روی میز باشد.

در سطح کلان‌تر، آینده ثبات منطقه به عوامل متعددی بستگی دارد. اگر ایران بخواهد برنامه هسته‌ای خود را به‌طور پنهانی ادامه دهد، احتمال دارد اسرائیل حتی بدون همراهی آمریکا مجدداً وارد عمل شود. همچنین محدودسازی توان موشکی ایران و پایان حمایت از گروه‌های نیابتی در منطقه، از مطالبات اسرائیل خواهد بود. برخی در اسرائیل و آمریکا باور دارند که ثبات واقعی تنها با سقوط رهبری فعلی ایران ممکن است. اگرچه در جریان جنگ، فراخوان اسرائیل برای قیام مردم ایران بی‌پاسخ ماند، اما ممکن است پس از فروکش‌کردن درگیری‌ها، نارضایتی عمومی دوباره شعله‌ور شود.

در این میان، نقش آمریکا به‌عنوان «مداخله‌گر ضروری» دوباره تثبیت شد، اما هم‌زمان بسیاری در دولت ترامپ مایل‌اند که آمریکا از نقش «پلیس جهان» کناره‌گیری کند و تمرکز خود را بر مهار چین در آسیا بگذارد. به گفته جِی.دی. ونس، معاون ترامپ، تصمیم درباره آینده نظام ایران بر عهده مردم ایران است، اما در صورتی که تهران دوباره به‌دنبال سلاح هسته‌ای برود، باید با قدرت نظامی آمریکا مواجه شود. اگرچه این آتش‌بس، به‌ظاهر پایانی سریع برای جنگی پرتنش است، اما هنوز هیچ تضمینی برای صلحی پایدار وجود ندارد./ منبع