آیا حملات به ایران موفق بود؟

آتش‌بس ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵ بین ایران، اسرائیل و آمریکا به جنگ دوازده‌روزه‌ای پایان داد که با حملات اسرائیل به ده‌ها هدف هسته‌ای ایران و حملات آمریکا به سایت‌های فردو، نطنز و اصفهان همراه بود. آمریکا از بمب‌های سنگرشکن برای هدف قرار دادن فردو، که برای اسرائیل دشوار بود، و دو سایت دیگر استفاده کرد. هنوز مشخص نیست این حملات تا چه حد برنامه هسته‌ای ایران را عقب انداخته‌اند. گزارش اطلاعاتی درز کرده آمریکا تخمین می‌زند که زمان گریز هسته‌ای ایران تنها چند ماه افزایش یافته است؛ در حالی که نتانیاهو و ترامپ ادعای خسارات گسترده دارند. گزارش‌های رسمی اسرائیل و آمریکا بر خسارات کلی تمرکز دارند و جزئیات کمی درباره زمان گریز ارائه می‌دهند. حتی ایران هنوز از مقیاس کامل خسارات آگاه نیست و در حال تصمیم‌گیری برای گام بعدی است.

حملات به سه سایت اصلی هسته‌ای ایران – مرکز تحقیقات اصفهان، کارخانه غنی‌سازی نطنز و فردو – خسارات سنگینی وارد کرد. بخش‌هایی از اصفهان و نطنز کاملاً نابود شد و رآکتور اراک که می‌توانست پلوتونیوم تسلیحاتی تولید کند، از بین رفت. حملات اسرائیل به سایت‌های تحقیق و توسعه، از جمله سازمان انرژی اتمی ایران و سازمان نوآوری دفاعی (مرتبط با تحقیقات تسلیحاتی) و ترور دست‌کم دوازده دانشمند هسته‌ای، دهه‌ها دانش عملی را از ایران گرفت. حملات به برنامه موشکی ایران نیز توانایی تولید کلاهک هسته‌ای را محدود کرد. با این حال، ایران ممکن است هنوز مواد لازم برای سلاح به‌ویژه اورانیوم ۶۰ درصد غنی‌شده را داشته باشد؛ چه در انبارهای امن و چه قابل بازیابی از زیر آوار. این مواد که در تونل‌های عمیق فردو و اصفهان ذخیره شده بود، احتمالاً پیش از حملات به‌جهت محافظت مهر و موم شده‌اند. ایران با بولدوزر و بیل می‌تواند آن‌ها را بازیابی کند.

مشکل اصلی این است که آیا ایران هنوز سانتریفیوژهای لازم برای غنی‌سازی به سطح تسلیحاتی یا تجهیزات تبدیل اورانیوم به سلاح را دارد. پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، ایران تولید قطعات سانتریفیوژهای پیشرفته را به زیر زمین در نطنز منتقل کرد و اطلاعات عمومی را متوقف نمود. در ۱۲ ژوئن، ایران قصد افتتاح سایت غنی‌سازی جدیدی در اصفهان را داشت، که گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای، به آن اشاره کرد، اما جزئیات آن نامشخص است. این سایت ممکن است در تونل‌های ذخیره اورانیوم باشد، اما مشخص نیست آیا تخریب شده است یا نه. حملات احتمالاً تجهیزات تبدیل اورانیوم تسلیحاتی در اصفهان را نابود کرد، اما ایران ممکن است تجهیزات دیگری در مکان‌های مخفی داشته باشد. تخلفات ایران از معاهده منع اشاعه هسته‌ای که در ۱۲ ژوئن توسط آژانس اعلام شد، به دلیل عدم شفافیت درباره کارهای تسلیحاتی گذشته بود.

پیامدهای حملات فراتر از خسارات فیزیکی است. مجلس ایران قانونی برای کاهش همکاری با آژانس تصویب کرد، که دسترسی بازرسان را محدود می‌کند. آژانس پیش‌تر در سال ۲۰۰۵ راه‌اندازی مجدد تأسیسات تبدیل اورانیوم و سانتریفیوژهای زیرزمینی نطنز را گزارش کرده بود، اما اکنون ممکن است این دسترسی را از دست بدهد. این سازمان نقش کلیدی در تأیید ذخایر اورانیوم و جلوگیری از اتهامات بی‌اساس داشت و به دیگر کشورها اطمینان می‌داد که ایران سلاح هسته‌ای تولید نکرده است. بدون نظارت آژانس، ایران می‌تواند برنامه خود را مخفیانه بازسازی کند. خروج احتمالی ایران از از معاهده منع اشاعه هسته‌ای، که تنها مانع قانونی آن فتوای رهبر ایران علیه سلاح هسته‌ای است، خطر را افزایش می‌دهد. نقض‌های گذشته ایران به شورای امنیت سازمان ملل توجیه تحریم‌ها را داد، اما خروج از معاهده منع اشاعه هسته‌ای این پایه قانونی را تضعیف می‌کند.

ایران احتمالاً برنامه خود را در مکان‌های مستحکم‌تر بازسازی خواهد کرد؛ همان‌طور که پس از حملات قبلی (مانند حمله سال ۲۰۲۱ به کارگاه‌های سانتریفیوژ) عمل کرد. گزارش‌ها حاکی از جابه‌جایی مواد از فردو پیش از حملات است و ایران می‌تواند تجهیزات تحت نظارت آژانس را به بهانه تخریب در حملات منحرف کند. این امر خطر بازسازی مخفیانه را افزایش می‌دهد. از نظر دیپلماتیک، اعتماد ایران به مذاکرات کاهش یافته است، زیرا حملات اسرائیل در میانه مذاکرات هسته‌ای جدید رخ داد. شرایط آتش‌بس نامشخص است و اقداماتی مانند بازکردن تونل‌های فردو می‌تواند نقض تلقی شود و درگیری را شعله‌ور کند.

در بهترین سناریو، حملات علیه ایران، برنامه این کشور را سال‌ها عقب انداخته است، اما هزینه‌های آن شامل از دست‌دادن نظارت آژانس و فرصت دیپلماسی است. ایران می‌تواند با بازیابی اورانیوم و تجهیزات، در تونل‌های مستحکم نطنز یا اصفهان، به‌سرعت به‌سمت سلاح حرکت کند. حتی بدون تسلیح فوری، بازسازی در مکان‌های مخفی محتمل است. اسرائیل و آمریکا به اطلاعات قوی نیاز دارند، اما ایران پس از حملات هوشیارتر خواهد بود. بنابراین بدون تعهد دیپلماتیک برای جلوگیری از تسلیح ایران، جهان وارد مرحله‌ای خطرناک می‌شود؛ به‌ویژه اگر ترامپ هشدارها را نادیده بگیرد و بر «نابودی کامل» برنامه تأکید کند./ منبع