سایه‌ بازگشت ایران به غنی‌سازی: آینده چه خواهد شد؟

حملات دوازده‌روزه اسرائیل (از ۱۲ ژوئن) و آمریکا (۲۱ ژوئن ۲۰۲۵) به تأسیسات هسته‌ای ایران در نطنز، فردو و اصفهان، موفقیت نظامی چشمگیری داشت. اسرائیل با نابودی دفاع هوایی و نیروی هوایی ضعیف ایران، برتری هوایی برقرار کرد. آمریکا با بمب‌افکن‌های بی-۲ و بمب‌های سنگرشکن و موشک‌های کروز خسارات قابل‌توجهی وارد کرد. ایران تنها با حمله‌ای نمایشی و بدون خسارت به پایگاه العدید قطر در ۲۳ ژوئن پاسخ داد و تلفات حملات موشکی‌اش به اسرائیل به ۲۸ نفر محدود شد. ترامپ با برقراری آتش‌بس سریع در ۲۴ ژوئن، از درگیری طولانی جلوگیری کرد و «صرف ریسک» (Risk premium) در قیمت‌های نفت نیز پس از این آتش‌بس فروکش کرد.

با این حال، این موفقیت نظامی به تعادل پایدار منجر نشده است. گزارش محرمانه آژانس اطلاعات دفاعی (DIA) در ۲۴ ژوئن، که به رسانه‌ها درز کرد، نشان داد برنامه هسته‌ای ایران تنها چند ماه عقب افتاده و تجهیزات کلیدی نابود نشده‌اند. ایران احتمالاً اورانیوم ۶۰ درصد غنی‌شده -نزدیک به سطح تسلیحاتی- را پیش از حملات جابه‌جا کرده بود. این گزارش، با اطمینان پایین، با تحلیل‌های پیشین مبنی بر ناکارآمدی حملات هوایی در توقف کامل برنامه هسته‌ای ایران هم‌خوانی دارد. مایک کویگلی، نماینده دموکرات، به واشنگتن‌پست گفت که مقامات اطلاعاتی آمریکا سال‌ها هشدار داده بودند حملات هوایی تأثیر دائمی ندارند و تأخیر کاخ سفید در ارائه گزارش محرمانه به کنگره احتمالاً به دلیل همین خسارات محدود است. کاخ سفید و دفتر نتانیاهو با بیانیه‌ای از کمیسیون انرژی اتمی اسرائیل که ادعا کرد برنامه ایران سال‌ها عقب افتاده است، سعی در خنثی‌کردن این انتقادات داشتند اما این بیانیه غیرمعمول و ظاهراً با فشار واشنگتن صادر شد.

ایران قاطعانه اعلام کرده که برنامه غنی‌سازی خود را بازسازی خواهد کرد. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای، خواستار دسترسی بازرسان به سایت‌های آسیب‌دیده و ردیابی اورانیوم ۶۰ درصد شده است. این مواد که به دلیل مقیاس لگاریتمی غنی‌سازی قابل تبدیل به سطح تسلیحاتی است، اهرم اصلی ایران در مذاکرات است. اگر ایران به‌طور مخفیانه «آبشار سانتریفیوژ» راه‌اندازی کند، می‌تواند به‌سمت تولید سلاح حرکت کند. با این حال، هیچ نشانه‌ای از قیام علیه حکومت در ایران وجود ندارد؛ برخلاف پیش‌بینی‌های حامیان حملات که حکومت را شکننده می‌دانستند.

ترامپ در اجلاس ناتو (۲۵ ژوئن) با خوش‌بینی گفت ایران فعلاً به دنبال غنی‌سازی نیست و مذاکرات هفته آینده ممکن است به توافق منجر شود، اما افزود که توافق «ضروری نیست» و در صورت بازسازی برنامه هسته‌ای ایران، دوباره حمله خواهد کرد. این رویکرد نشان‌دهنده عدم درک پیچیدگی موضوع است. ایران بر حفظ غنی‌سازی محدود پافشاری می‌کند، اما موضع سخت «غنی‌سازی صفر» دولت ترامپ می‌تواند مذاکرات را به بن‌بست بکشاند. اسرائیل نیز نشان داده که تصمیمات حمله را در اورشلیم می‌گیرد، نه واشنگتن؛ و آمریکا تنها توانمندی‌های اضافی فراهم می‌کند. کرت میلز، تحلیل‌گر، هشدار داد که شایعات درباره مواد جابه‌جاشده و سایت‌های جدید، چرخه حملات مکرر را ادامه خواهد داد، مگر اینکه رئیس‌جمهوری آمریکا این پویایی را متوقف کند.

برای موفقیت، ترامپ باید موضع انعطاف‌پذیرتری اتخاذ کند؛ چیزی مانند بازگشت به مدلی شبیه توافق برجام با نظارت شدید آژانس و مهلت‌های طولانی‌تر یا بدون پایان. این می‌تواند ایران را وادار به تحویل اورانیوم ۶۰ درصد و توقف غنی‌سازی در سطوح بالا کند، و از خروج احتمالی ایران از معاهده منع اشاعه هسته‌ای جلوگیری نماید. ایران این مواد را اهرم مذاکره می‌داند. بدون انعطاف، مذاکرات شکست می‌خورد و حملات جدید اسرائیل یا آمریکا در چند ماه آینده محتمل است. این چرخه برای اسرائیل قابل‌ قبول است، اما در آمریکا با مخالفت عمومی روبه‌روست. نظرسنجی سی‌ان‌ان نشان داد ۵۶ درصد آمریکایی‌ها با حملات مخالف‌اند و تنها ۴۴ درصد جمهوری‌خواهان حمایت قوی نشان دادند، که نشان‌دهنده انحراف از شعار «اول آمریکا» در پایگاه اجتماعی جنبش ماگا (MAGA) است. ادامه درگیری می‌تواند برای ترامپ و جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای ۲۰۲۶ و ریاست‌جمهوری ۲۰۲۸ به یک بار سیاسی تبدیل شود./ منبع