چرا برچیدن برنامه هسته‌ای ایران به‌معنای جنگ نیست

دونالد ترامپ در مصاحبه‌ای در روز ۴ می ۲۰۲۵ اعلام کرد که تنها نتیجه قابل‌قبول برای هر توافق آینده با ایران، «برچیدن کامل» برنامه هسته‌ای این کشور است. این خواسته برای رژیم ایران چالش‌برانگیز است، اما این تنها راه‌ حل پایدار برای بحران هسته‌ای است و برخلاف نظر منتقدان، به جنگ منجر نمی‌شود.

دولت ترامپ از سال ۲۰۱۸ کارزار فشار حداکثری را آغاز کرد که صادرات نفت ایران و دسترسی بانک‌های ایرانی به شبکه مالی جهانی را هدف قرار داد. از فوریه ۲۰۲۵، بیش از هفت دور تحریم جدید علیه ناوگان سایه ایران و شرکت‌های چینی واردکننده نفت غیرقانونی ایران اعمال شده است. این اقدامات باعث سقوط تاریخی ارزش ریال (بیش از یک میلیون ریال به ازای هر دلار در مارس ۲۰۲۵)، تورم ماهانه بالای ۳ درصد، و تورم سالانه نزدیک به ۴۰ درصد شده است.

کارزار اسرائیل علیه حماس و حزب‌الله در ۲۰۲۴، سقوط رژیم اسد در سوریه، و حملات هوایی آمریکا به حوثی‌ها، نفوذ منطقه‌ای ایران را به‌شدت کاهش داده است. این ضعف، اهرم بی‌سابقه‌ای به آمریکا در مذاکرات هسته‌ای داده است.

برخی در واشنگتن معتقدند درخواست برچیدن کامل برنامه هسته‌ای غیرواقع‌بینانه است و ایران آن را رد می‌کند، که می‌تواند به جنگ منجر شود. اما با نگاه به سیاست‌های دوره اول ترامپ، این هشدارها غیرواقعی است:

• ترور قاسم سلیمانی (۲۰۲۰): حذف فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران با پیش‌بینی‌هایی از «جنگ جهانی سوم» همراه بود. اما پاسخ ایران (حمله موشکی به پایگاه عین‌الاسد در عراق) محدود و کنترل‌شده بود و با اطلاع قبلی به آمریکا از طریق واسطه‌ها به‌منظور کاهش تلفات صورت گرفت. این حمله بیشتر برای حفظ آبروی ایران بود.

• خروج از برجام (۲۰۱۸): برخلاف ادعاها مبنی بر اینکه خروج از توافق هسته‌ای به جنگ منجر می‌شود، چنین اتفاقی نیفتاد. ایران تا پس از پیروزی بایدن در ۲۰۲۰ برنامه هسته‌ای خود را به طور قابل‌توجهی گسترش نداد و غنی‌سازی ۶۰ درصد (و حتی ۸۴ درصد در ۲۰۲۳) در دوره بایدن آغاز شد.

• نام‌گذاری سپاه پاسداران به‌عنوان سازمان تروریستی (۲۰۱۹): با وجود نگرانی‌ها از واکنش شدید ایران، اقدامات تلافی‌جویانه ایران (مانند حملات به نفتکش‌ها و پایگاه‌های آمریکایی در عراق) محدود بود و بیشتر به تحریم‌های اقتصادی آمریکا پاسخ می‌داد، نه این نام‌گذاری.

• انتقال سفارت آمریکا به اورشلیم (۲۰۱۷): پیش‌بینی‌ها از «انتفاضه» بزرگ و خشونت گسترده حکایت داشت، اما اعتراضات محدود بود (با ۴ کشته در غزه و کرانه باختری)، و این اقدام به پیمان ابراهیم در ۲۰۲۰ منجر شد.

ایران در گذشته در برابر فشار آمریکا واکنش‌های محتاطانه‌ای نشان داده تا از درگیری مستقیم اجتناب کند. ضعف کنونی ایران (اقتصادی و منطقه‌ای) و اهرم‌های آمریکا (تحریم‌ها، انزوای دیپلماتیک، و قدرت نظامی) فرصتی نادر برای دستیابی به برچیدن کامل برنامه هسته‌ای فراهم کرده است. تسلیم شدن به خواسته‌های کمتر، این اهرم را هدر می‌دهد.

بزرگ‌نمایی واکنش‌های ایران توسط منتقدان، سیاست خارجی آمریکا را تضعیف می‌کند. تجربه نشان داده که موضع قاطع می‌تواند بدون جنگ به نتایج دیپلماتیک منجر شود. برچیدن کامل، نه‌تنها مطلوب، که با استراتژی درست قابل دستیابی است. منبع