آیا محور مقاومت ایران می‌تواند احیا شود؟

جنگ ایران در سال ۲۰۲۶ سنگین‌ترین ضربه چند دهه اخیر را به شبکه موسوم به «محور مقاومت» وارد کرده است؛ شبکه‌ای متشکل از بازیگران دولتی و غیردولتی در لبنان، عراق، یمن، غزه و دیگر نقاط غرب‌آسیا. حملات اسرائیل و آمریکا علیه رهبران نظامی و زیرساخت‌های ایران و همچنین عملیات مداوم علیه گروه‌هایی مانند حزب‌الله و حماس، توان این شبکه را به‌طور قابل توجهی کاهش داده است. با این حال، انتظار نمی‌رود این ائتلاف به‌طور کامل از میان برود و احتمالاً به ساختاری سست‌تر و غیرمتمرکزتر تبدیل خواهد شد که بیش از گذشته تحت تأثیر واقعیت‌های سیاسی محلی قرار دارد.

محور مقاومت از ابتدا یک اتحاد نظامی سخت و منسجم نبود، بلکه شبکه‌ای انعطاف‌پذیر بود که عمدتاً از طریق سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هماهنگ می‌شد. ایران با تکیه بر گروه‌های متعدد، مسیرهای تدارکاتی متداخل و سازوکارهای فرماندهی غیرمستقیم، تلاش می‌کرد بقای شبکه را حتی در شرایط فشار شدید تضمین کند. این ساختار غیرمتمرکز امکان تحمل خسارت در یک منطقه را بدون فروپاشی کامل در سایر مناطق فراهم می‌کرد.

حزب‌الله لبنان همچنان یکی از مهم‌ترین اجزای این محور به شمار می‌رود. این گروه از سال ۲۰۲۳ با کشته شدن فرماندهان ارشد، آسیب دیدن زیرساخت‌های نظامی و افزایش انتقادات داخلی در لبنان مواجه شده است. با وجود این، توان نظامی اصلی خود را حفظ کرده و همچنان در میان شیعیان لبنان نفوذ قابل توجهی دارد. عملیات نظامی اسرائیل و اشغال بخش‌هایی از جنوب لبنان نیز موجب شده بسیاری از ساکنان، حزب‌الله را تنها نیروی قادر به تأمین حمایت و امنیت بدانند. این گروه در گذشته نیز توانایی بازسازی و تجدید تسلیحات خود را نشان داده و امتناع آن از خلع سلاح بیانگر آن است که هدف اصلی‌اش بقاست، نه پیروزی قاطع نظامی. با این حال، انتظار می‌رود نقش آینده حزب‌الله بیشتر دفاعی باشد و تمرکز آن بر حفظ موقعیت خود در لبنان قرار گیرد.

حماس جایگاه متفاوتی در محور مقاومت دارد، زیرا یک جنبش اسلام‌گرای سنی با ریشه‌های ملی‌گرایانه فلسطینی است. روابط آن با ایران همواره عمل‌گرایانه و متغیر بوده است. تخریب گسترده غزه از سال ۲۰۲۳ به رهبری، ساختارهای حکمرانی و زیرساخت‌های نظامی حماس آسیب زده، اما حذف کامل آن دشوار بوده است. این سازمان بارها توانایی جایگزینی رهبران و تطبیق با شرایط را نشان داده است. بقای حماس از نظر نمادین اهمیت زیادی دارد، زیرا مسئله فلسطین همچنان بخش مرکزی روایت ایدئولوژیک محور مقاومت است. با این حال، اولویت‌های حماس احتمالاً بر بازسازی غزه، بقا و مدیریت روابط با کشورهایی مانند مصر و قطر متمرکز خواهد بود و بعید است به‌طور کامل تحت فرمان تهران قرار گیرد.

در عراق، گروه‌های نزدیک به ایران در چارچوب حشد الشعبی همچنان فعال هستند، اما انسجام داخلی آن‌ها کاهش یافته است. ایران به فرماندهان میدانی استقلال بیشتری داده و این امر اگرچه انعطاف‌پذیری را افزایش می‌دهد، اما توان تهران برای حفظ انضباط راهبردی را کاهش می‌دهد. سیاست داخلی بی‌ثبات عراق، مخالفت عمومی با نفوذ گروه‌های مسلح و فشار قدرت‌های خارجی نیز دامنه فعالیت این گروه‌ها را محدود کرده است.

حوثی‌های یمن نیز نمونه‌ای متفاوت هستند. روابط آن‌ها با ایران مهم است، اما به اندازه رابطه حزب‌الله و تهران نهادینه نشده است. این گروه در جریان جنگ ۲۰۲۶ با احتیاط عمل کرد و برخلاف بحران غزه در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، از اقدامات تهاجمی گسترده علیه مسیرهای کشتیرانی خودداری کرد. به نظر می‌رسد حفظ کنترل سرزمینی، ساختارهای حکمرانی و ثبات اقتصادی یمن و نیز نگرانی از واکنش‌های شدید، در محاسبات آنها نقش تعیین‌کننده داشته باشد.

سرنوشت محور مقاومت تا حد زیادی به خود ایران وابسته است. جنگ ۲۰۲۶ مستقیماً رهبری، سامانه‌های نظامی و زیرساخت‌های اقتصادی ایران را هدف قرار داد. اگر تهران نتواند شبکه‌های فرماندهی و مسیرهای تدارکاتی خود را بازسازی کند، این محور با تشتت بیشتر روبه‌رو خواهد شد. با وجود این، بنیان‌های ایدئولوژیک شبکه همچنان پابرجاست و مخالفت مشترک با نفوذ آمریکا و اسرائیل پیوند میان اعضا را حفظ می‌کند. بنابراین محتمل‌ترین سناریو نه نابودی، بلکه دگرگونی این شبکه است. نسخه پیش از جنگ محور مقاومت احتمالاً بازنخواهد گشت، اما این مجموعه در قالبی ضعیف‌تر، پراکنده‌تر و مبتنی بر ملاحظات محلی به فعالیت خود ادامه خواهد داد./ منبع