کریدور زنگزور: شریان صدساله میان رقابت و تاب‌آوری

کریدور زنگزور پس از توافق صلح واشنگتن بین آذربایجان و ارمنستان تحت نظارت آمریکا با مجوز ۹۹ساله قرار گرفته است، اقدامی که ساختار ژئوپولیتیک اوراسیا را دگرگون می‌کند. اگرچه توافق تحت نظارت آمریکا امضا شد، بخش اعظم آن توسط ترکیه طراحی شده بود که نقش کلیدی آن پس از جنگ دوم قره‌باغ در سال ۲۰۲۰ ثبات منطقه‌ای را تقویت کرده است. این مسیر اکنون نه‌تنها ستون فقرات مسیر تجاری «میان‌راه» است، بلکه ضامن همکاری و شکوفایی اقتصادی محسوب می‌شود. اهمیت آن فراتر از قفقاز جنوبی است و با پیونددادن شرق و غرب و عبور بدون نیاز به روسیه و ایران، یک شریان تجاری مقاوم برای اروپا و آسیا ایجاد می‌کند و با ابتکار کمربند و جاده چین همسوست و هم‌زمان نقطه‌ای از رقابت راهبردی واشنگتن با پکن محسوب می‌شود.

کریدور زنگزور به‌عنوان یک محور ژئوپولیتیک، آذربایجان اصلی را به نخجوان از طریق جنوب ارمنستان متصل می‌کند و از این طریق، اتصال دنیای ترک از آسیای مرکزی تا اروپا را تثبیت می‌کند. این مسیر ستون فقرات مسیر ترانس‌کاسپین «میان‌راه» است که روسیه را دور می‌زند و چین و آسیای مرکزی را به بازارهای اروپایی مرتبط می‌سازد. برای کشورهای جنوب قفقاز، زنگزور نه صرفاً زیرساخت، بلکه فرصتی برای ادغام اقتصادی عمیق‌تر است و برای ارمنستان و آذربایجان مزایای اقتصادی و ثبات به همراه دارد. برای کشورهای آسیای مرکزی نظیر قزاقستان، ازبکستان و ترکمنستان، این مسیر امکان دسترسی مطمئن به بازارهای جهانی را فراهم می‌کند. اهمیت این مسیر در توانایی آن برای عبور از روسیه و ایران، دو دروازه‌بان اصلی مسیرهای ترانزیتی اوراسیا، نهفته است و مجوز ۹۹ساله آن، ثبات و دوام این شریان را تضمین می‌کند.

برای ترکیه، این مسیر نتیجه دهه‌ها سرمایه‌گذاری راهبردی در پروژه‌های انتقال انرژی و زیرساخت‌های ترانزیتی مانند خط لوله باکو–تفلیس–جیحان، تونل اوراسیا و راه‌آهن پرسرعت ادرنه–قارص است و آنکارا را به محور ضروری اتصالات اوراسیا تبدیل کرده است. مسیرهای جایگزین شامل مسیر جنوبی از طریق ایران و مسیر شمالی از طریق روسیه به دلایل سیاسی و امنیتی ناکارآمد شده‌اند، در حالی که ترافیک مسیر میان‌راه ۸۹ درصد در ۲۰۲۳ و ۷۰ درصد در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است و طبق بانک جهانی، حجم حمل‌ونقل تا سال ۲۰۳۰ می‌تواند سه برابر شود و زمان سفر را کاهش و تجارت چین–اتحادیه اروپا را تقریباً ۳۰ درصد افزایش دهد.

صلح و دیپلماسی نیز به اندازه زیرساخت اهمیت دارند؛ نقش ترکیه در پیروزی آذربایجان و تعامل با ارمنستان پایه‌های توافق واشنگتن را ایجاد کرده است. با بازشدن زنگزور، ارمنستان می‌تواند به‌جای گرجستان نقش کلیدی در میان‌راه را ایفا کند و وابستگی به روسیه را کاهش دهد و به‌جای مانع، به بازیگر منطقه‌ای تبدیل شود. این مسیر همچنین مکمل کمربند و جاده چین است و برای پکن مسیر مطمئنی ارائه می‌دهد که از وابستگی به روسیه و نقاط راهبردی تحت کنترل آمریکا عبور می‌کند. برای واشنگتن، کنترل مسیر یک پیروزی راهبردی است، اما تمرکز صرف بر رقابت با چین می‌تواند فرصت بالقوه زنگزور را محدود کند.

در نهایت، زنگزور به نماد روابط آمریکا و چین تبدیل شده است؛ می‌تواند عرصه رقابت صفر یا شاهرگ همکاری مشترک باشد. با میانجیگری ترکیه، امکان شکل‌گیری یک توافق سه‌جانبه شامل قوانین آمریکا، مدیریت ترکیه و مشارکت و سرمایه‌گذاری چین وجود دارد که مسیر زنگزور را از یک گذرگاه مورد مناقشه به یک شریان همکاری و ثبات منطقه‌ای تبدیل می‌کند./ منبع