مهاجران افغان و بحران امنیتی در جنگ دوازده‌روزه ایران و اسرائیل

در جریان درگیری موشکی و پهپادی میان ایران و اسرائیل در ژوئن ۲۰۲۵، رسانه‌های رسمی ایران فیلم اعتراف یک پناه‌جوی افغان به جاسوسی برای اسرائیل را منتشر کردند که ادعا می‌کرد در ازای دریافت دو هزار دلار اطلاعات حساسی درباره مکان‌های مشخصی را در اختیار یک فرد افغان مقیم آلمان قرار داده است. این اعتراف‌ها به ایران اجازه داد تا مهاجران افغان را به‌عنوان تهدید امنیتی معرفی کرده و روند اخراج مهاجران غیرمجاز را تسریع کند.

رسانه‌های ایرانی گزارش دادند که چهارصد مهاجر افغان از تونلی زیرزمینی نزدیک به مقر سپاه پاسداران بازداشت شده‌اند که به ادعای آن‌ها، پایگاهی برای حملات اسرائیل بوده است. مقامات ایرانی همچنین اعلام کردند برخی افغان‌ها به صورت ناآگاهانه در مونتاژ قطعات پهپادهای مورد استفاده در حملات نقش داشته‌اند. وزیر کشور ایران گفت برخی افغان‌ها به قصد خرابکاری وارد کشور شده بودند. معاون اول رئیس‌جمهور ایران نیز تاکید کرد افغان‌هایی که مدت اقامتشان بیش از حد مجاز بوده در فعالیت‌های مجرمانه شرکت کرده‌اند که امنیت ملی را تهدید می‌کند، هرچند این افراد اقلیت کوچکی هستند که به شهرت سایر مهاجران افغان آسیب می‌رسانند.

منتقدان این اتهامات را بخشی از پروژه‌ای ضد مهاجرت می‌دانند و به محدودیت‌های شدید اعمال‌شده بر افغان‌ها اشاره می‌کنند که شامل ممنوعیت سفر بدون اجازه، محدودیت در اقامت به مناطق مشخص، عدم امکان داشتن سیم‌کارت و حساب بانکی است. چنین محدودیت‌هایی انجام جاسوسی یا خرابکاری گسترده را برای اغلب مهاجران غیرممکن می‌کند. علاوه بر این، تعداد بازگشت‌کنندگان بسیار بیشتر از تعداد متهمان است.

براساس گزارش سازمان بین‌المللی مهاجرت، تنها در یک روز، ۲۸ هزار افغان از ایران بازگشتند. پس از پایان درگیری، تعداد آن‌ها به‌شدت افزایش یافت؛ به‌گونه‌ای که بین روزهای ۱۲ تا ۱۸ ژوئن، حدود ۳۳ هزار و بین روزهای ۱۹ تا ۲۵ ژوئن، بیش از ۸۸ هزار نفر بازگشتند. از ابتدای سال تا پایان ژوئن ۲۰۲۵، مجموع کسانی که خارج شدند به بیش از ۷۱۴ هزار نفر رسید.

مسئولان ایرانی اعلام کرده‌اند که حضور مهاجران غیرمجاز چالش‌های امنیتی، اقتصادی، اجتماعی و قضایی برای کشور ایجاد کرده است. هدف ایران کاهش جمعیت مهاجران افغان از بیش از ۶ میلیون به ۳ میلیون نفر است. نماینده ایران در سازمان ملل گفته است که حضور مهاجران منابع محدود کشور را به‌شدت تحت فشار قرار داده و سالانه ۱۰ میلیارد دلار هزینه دارد. ایران همچنین برای جلوگیری از قاچاق و مهاجرت غیرقانونی، دیواری ۹۵۳کیلومتری در مرز با افغانستان ساخته است.

مهاجران قانونی افغان با مشکلات اشتغال و سفر مواجه‌اند. آن‌ها تنها در ۸۷ شغل خاص که اغلب فصلی و پرزحمت هستند می‌توانند کار کنند. دارندگان کارت آمایش می‌توانند مجوز کار موقت بگیرند، اما مهاجران غیرمجاز حق کار قانونی ندارند. مسئولان تاکید کرده‌اند کارفرمایان نباید مهاجران غیرمجاز را استخدام کنند و حتی به مالکان خانه هشدار داده‌اند که اگر به افغان‌ها خانه اجاره دهند، املاکشان مصادره خواهد شد.

از سال ۲۰۰۱ محدودیت‌های سفر برای افغان‌ها افزایش یافته و هفده استان ایران به مناطق ممنوعه کامل و یازده استان به مناطق ممنوعه نسبی تبدیل شده‌اند. دارندگان کارت آمایش برای سفر به خارج از استان خود نیاز به مجوز دارند و نمی‌توانند گواهینامه رانندگی بگیرند، در حالی که دارندگان ویزا و گذرنامه افغان آزادی بیشتری دارند. این محدودیت‌ها برای فشار بر مهاجران و جلوگیری از بازگشت آن‌ها اعمال شده است.

براساس گزارش سازمان بین‌المللی مهاجرت، بیش از نیمی از کسانی که اخراج شده‌اند به‌دلیل ناامنی یا فشار مجبور به بازگشت شده‌اند، ۴۲ درصد اخراج شده و ۱۳ درصد به‌دلیل مشکلات اقتصادی بازگشته‌اند.

بازگشت انبوه مهاجران به افغانستان در حالی که نیازهای انسانی فراوان است، فشار زیادی بر ظرفیت‌های پاسخ‌گویی وارد کرده است. روزانه ۶۸۸ خانواده نیازمند کمک هستند، در حالی که ظرفیت موجود تنها پاسخ‌گوی ۱۶۰ خانواده است.

برای مدیریت بازگشت مهاجران نیاز به رویکرد منطقه‌ای و هماهنگ با همکاری ایران، پاکستان، سازمان ملل و سازمان بین‌المللی مهاجرت است. بازگشت باید تدریجی و در بازه ۱۰ تا پانزده سال انجام شود تا امکان حمایت و بازسازی معیشت فراهم شود. در غیر این صورت، این جمعیت آسیب‌پذیر ممکن است در دام گروه‌های تروریستی مانند داعش خراسان، القاعده و جنبش طالبان پاکستان گرفتار شود. برخورد عادلانه و احترام‌آمیز با مهاجران در کشورهای میزبان، شرط حفظ صلح و امنیت منطقه است./ منبع