رقابت ژئوپلیتیک مصر و اتیوپی در سومالی

سومالی در معرض تبدیل‌شدن به صحنه‌ای جدید از درگیری‌ها قرار دارد، زیرا تنش‌ها میان مصر و اتیوپی بر سرسد نوزایی بزرگ اتیوپی (GERD) شدت یافته و منازعات محلی را با رقابت ژئوپلیتیک گسترده‌تر در هم می‌آمیزد. در سال‌های اخیر، بازیگران خارجی از جمله ایالات متحده، در چارچوب اقدامات ضدتروریستی تلاش کرده‌اند امنیت سومالی را بهبود بخشند، اما گروه‌های داعش و الشباب همچنان در بخش‌های مختلف کشور حضور خود را گسترش می‌دهند. در این میان، دخالت مستقیم مصر و اتیوپی می‌تواند درگیری‌های محلی را به منازعات نیابتی منطقه‌ای تبدیل کند.

استقرار نظامیان مصری بخشی از مشارکت این کشور در مأموریت حمایت و ثبات اتحادیه آفریقا در سومالی (AUSSOM) و تعهد دوجانبه برای حمایت از دولت فدرال سومالی در مبارزه با الشباب است. پس از مذاکرات طولانی با مقامات سومالی، شورای صلح و امنیت اتحادیه آفریقا، رسماً حضور نیروهای مصری در مأموریت حمایت و ثبات اتحادیه آفریقا در سومالی را تأیید کرد. براساس توافق‌های دفاعی، نزدیک به ۱۰ هزار سرباز مصری به این کشور اعزام خواهند شد که نیمی از آن‌ها تحت مأموریت حمایت و ثبات اتحادیه آفریقا در سومالی و نیمی دیگر به‌طور مستقیم به دولت فدرال سومالی اختصاص دارند.

در مجموع، مأموریت حمایت و ثبات اتحادیه آفریقا در سومالی یازده هزار و نهصد نفر شامل نیروهای نظامی، پلیس و کارمندان غیرنظامی در سومالی مستقر می‌کند که سهم اوگاندا ۴۵۰۰، اتیوپی ۲۵۰۰، جیبوتی ۱۵۲۰، کنیا ۱۴۱۰ و مصر تنها ۱۰۹۱ نفر است. سد نوزایی بزرگ اتیوپی از بیش از یک دهه پیش منبع تنش میان دو کشور بوده است. مصر این سد را تهدیدی وجودی برای منابع آبی خود می‌داند و اتیوپی آن را برای توسعه اقتصادی و امنیت انرژی حیاتی می‌خواند. مذاکرات دیپلماتیک بارها شکست خورده و پس از اعلام مصر در ماه آگوست ۲۰۲۵ مبنی بر پایان روند مذاکرات، اتیوپی سد را در روز ۹ سپتامبر افتتاح کرد، اقدامی که نگرانی از بحران منطقه‌ای جدید را افزایش داد.

حضور نظامی مصر در مناطق مرزی سومالی با اتیوپی اهمیت راهبردی دارد. نیروهای مصری در مناطقی چون گدو، هیران و لوئر شابل مستقر می‌شوند، جایی که نیروهای اتیوپی از قبل حضور قوی دارند. این نزدیکی می‌تواند خطر درگیری مستقیم میان نیروهای دو کشور را افزایش دهد. روابط سومالی و اتیوپی از اوایل سال ۲۰۲۴ تحت فشار قرار داشته و همکاری مصر و سومالی در مقابله با اتیوپی افزایش یافته است. در ماه ژانویه ۲۰۲۴، اتیوپی با سومالی‌لند، منطقه خودمختار سومالی، توافقی برای دسترسی به دریای سرخ امضا کرد که مورد اعتراض موگادیشو قرار گرفت و روابط دفاعی با مصر و ترکیه تقویت شد.

دولت فدرال سومالی همچنین از همکاری با مصر برای بازپس‌گیری کنترل جوبالند استفاده می‌کند و درگیری‌ها در ماه جولای ۲۰۲۵ حول بلِد هاوو در گدو شدت گرفت. انتخاب دوباره احمد محمد اسلام، معروف به مادوبه، در انتخابات غیرمستقیم سال ۲۰۲۴ در جوبالند تنش‌ها را تشدید کرد و موگادیشو به اعمال تحریم اقتصادی و هوایی علیه این منطقه پرداخت. اتیوپی با نیروهایش در جوبالند به ثبات این منطقه کمک کرده است، اما هرگونه تقابل نیروهای محلی همسو با آدیس‌آبابا با ارتش سومالی، ثبات را به خطر می‌اندازد.

در مجموع، این تحولات نشان‌دهنده افزایش اهمیت ژئوپلیتیک در منطقه و احتمال تبدیل سومالی به صحنه‌ای برای رقابت نیابتی میان مصر و اتیوپی است. تداخل فروپاشی داخلی با دخالت خارجی، تهدیدی جدی برای ثبات کشور ایجاد کرده و در صورتی که بازیگران منطقه‌ای راهبردی عمل نکنند، بی‌ثباتی ادامه خواهد داشت و پیامدهای منطقه‌ای و فراتر از آن به‌دنبال خواهد داشت. محدودیت منابع، رقابت بر سر نفوذ و منازعات محلی، سومالی را در معرض آسیب‌های جدی ناشی از رقابت‌های منطقه‌ای قرار داده است./ منبع