پاسخ جمهوری اسلامی به گزارش آژانس

با افزایش احتمال تصویب قطعنامه‌ای علیه جمهوری اسلامی ایران در شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، ایران روز شنبه ۱۷ خرداد ماه یادداشتی با عنوان «یادداشت توضیحی درباره گزارش مدیرکل به شورای حکام» منتشر کرد که به بررسی برخی موارد مطرح‌شده در گزارش اخیر مدیرکل آژانس می‌پردازد. در این متن، به موضوع نظارت و راستی‌آزمایی برنامه هسته‌ای ایران بر اساس قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد پرداخته شده و تلاش شده است به ابهامات و پرسش‌های مطرح‌شده درباره فعالیت‌های هسته‌ای کشور پاسخ داده شود.

در یادداشت توضیحی، تأکید شده است که غنی‌سازی اورانیوم تا سطح ۶۰ درصد طبق معاهده عدم اشاعه هسته‌ای (ان‌پی‌تی) ممنوع نیست و تمامی فعالیت‌های مرتبط با غنی‌سازی تحت نظارت و راستی‌آزمایی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی قرار دارد. همچنین تصریح شده که هیچ مدرک معتبری درباره وجود خطر اشاعه‌ای در موضوعات باقی‌مانده ارائه نشده است. در خصوص ذرات اورانیوم کشف‌شده در برخی مکان‌های اعلام‌نشده، عنوان شده که ایران تمام تلاش‌های لازم را برای روشن‌شدن منشأ این ذرات انجام داده و بررسی‌ها و تحقیقات امنیتی جدید منجر به کشف سرنخ‌هایی شده که دخالت خرابکاری یا اقدامات خصمانه در ایجاد این آلودگی‌ها را تأیید می‌کند.

از سوی دیگر، گزارش‌های فصلی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بیانگر وجود نقاط کور در برنامه هسته‌ای ایران از جمله اطلاع نداشتن از تعداد دقیق سانتریفیوژها و محل نگهداری ماشین‌آلات و قطعات مربوط به آنهاست. همچنین، امکان بازرسی‌های سرزده آژانس از مکان‌هایی که در آنها آثار اورانیومی کشف شده، از دست رفته است؛ مکان‌هایی که ایران آنها را به عنوان سایت هسته‌ای معرفی نکرده بود.

کشف ذرات اورانیوم در چندین مکان اعلام‌نشده و محدودیت بازرسی‌های آژانس موجب شده است که برخی کشورها نگرانی‌هایی درباره ابعاد برنامه هسته‌ای ایران و میزان شفافیت آن مطرح کنند. این مسئله به طرح پیش‌نویسی از قطعنامه در شورای حکام انجامیده که در آن، ایران به عدم پایبندی به تعهدات هسته‌ای خود متهم شده است. این پیش‌نویس با استناد به «عدم ارائه همکاری کامل و به‌موقع» و «ناتوانی آژانس برای کسب اطمینان درباره صرفاً صلح‌آمیز بودن برنامه هسته‌ای ایران»، خواستار ادامه پیگیری مدیرکل آژانس درباره ابعاد اعلام‌نشده برنامه ایران و ارائه گزارش مستقل است.

آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در تازه‌ترین گزارش خود اعلام کرده که تا هفدهم مه، ذخایر اورانیوم غنی‌شده به سطح ۶۰ درصد ایران به ۴۰۸.۶ کیلوگرم رسیده که نسبت به گزارش قبلی افزایش چشمگیری داشته است. این سطح از غنی‌سازی تا مرز کاربرد تسلیحاتی فاصله اندکی دارد و کشورها و ناظران غربی بر این باورند که هدف از این میزان غنی‌سازی کاملاً صلح‌آمیز نیست؛ چراکه رسیدن به سطح ۹۰ درصد مورد نیاز برای تسلیحات هسته‌ای تنها یک گام فنی کوتاه با این سطح تفاوت دارد.

در یادداشت توضیحی، همچنین به این نکته اشاره شده که آژانس باید صرفاً براساس منابع معتبر، تاییدشده و غیرمناقشه‌آمیز ارزیابی‌های خود را ارائه کند و از ورود به موضوعات غیرمرتبط که با حرفه‌ای‌گری و بی‌طرفی این نهاد بین‌المللی در تضاد است، پرهیز نماید. تأکید مجدد شده که غنی‌سازی اورانیوم ۶۰ درصدی تحت نظارت مستمر آژانس انجام می‌شود و این اقدام ناقض تعهدات معاهده عدم اشاعه نیست.

در همین حال، برخی دولت‌های اروپایی و آمریکا قصد دارند قطعنامه‌ای را درباره ایران در نشست شورای حکام به رأی بگذارند که از جمله پیامدهای آن، ارجاع دوباره پرونده ایران به شورای امنیت سازمان ملل و امکان بازگشت تحریم‌های بین‌المللی خواهد بود. این روند ناظر بر مکانیزم موسوم به «ماشه» است که هدف آن بازگرداندن خودکار تحریم‌ها در صورت اثبات عدم پایبندی ایران به تعهدات هسته‌ای بر اساس مفاد برجام و قطعنامه‌های شورای امنیت است.

در کنار این تحولات دیپلماتیک، گزارش‌های آژانس از وجود ابهام‌ها و کمبود داده‌های اساسی درباره بخش‌هایی از برنامه هسته‌ای ایران به‌ویژه پس از محدودیت‌های دسترسی بازرسان حکایت دارد. طبق این گزارش‌ها، تدام دریافت اطلاعات توسط آژانس مختل شده و بازیابی داده‌های مربوط به میزان تولید، تعداد و محل نگهداری سانتریفیوژها، قطعات اختصاصی این تجهیزات و کیک زرد (مواد اولیه تولید سوخت هسته‌ای) ناممکن شده است.

افزون بر سه مکانی که آژانس در آن‌ها ذرات اورانیوم را کشف کرده (تورقوزآباد، ورامین و مریوان)، یک مرکز دیگر به نام لویزان‌ـ‌شیان نیز موضوع تحقیقات بوده اما به دلیل تخریب کامل محل از سوی ایران پس از سال ۲۰۰۳، امکان نمونه‌برداری فراهم نشده است. شواهد جمع‌آوری‌شده توسط آژانس نشان‌دهنده آن است که فعالیت‌های اعلام‌نشده‌ای در این مکان‌ها از سوی ایران انجام شده و جمهوری اسلامی ایران تا اوایل دهه ۲۰۰۰ برخی فعالیت‌های حساس هسته‌ای را خارج از چارچوب اعلام‌شده انجام داده است.

از سوی دیگر، جمهوری اسلامی ایران ضمن تکذیب برخی از این گزارش‌ها، تأکید دارد که همکاری لازم با آژانس را انجام داده است و تمامی فعالیت‌ها براساس قوانین و مقررات بین‌المللی استوار است. به موازات تشدید فشارها از سوی غرب، ایران نیز اعلام کرده است که در صورت تصویب قطعنامه محدودکننده جدید، واکنش متناسب نشان خواهد داد؛ از جمله احتمال گسترش بیشتر برنامه هسته‌ای و تشدید محدودیت‌های نظارتی برای بازرسان آژانس.

آمریکا و متحدان اروپایی در تلاش‌اند با تصویب قطعنامه جدید، ایران را به بازگشت به اجرای کامل تعهداتش ملزم کنند و همزمان بر امکان ارجاع پرونده به شورای امنیت تأکید دارند. در همین حال، مذاکرات کوتاه‌مدت میان ایران و آمریکا که تاکنون به دلیل اختلاف بر سر میزان و سطح غنی‌سازی بی‌نتیجه مانده، ادامه دارد. در کنار تلاش‌های دیپلماتیک، مقامات آمریکایی هشدار داده‌اند که در صورت عبور ایران از خطوط قرمز اعلام‌شده، تمامی گزینه‌ها بررسی خواهد شد.

در پایان، گزارش‌ها و مواضع طرفین بر پیچیدگی پرونده هسته‌ای ایران و دشواری رسیدن به تصویر کاملی از فعالیت‌های هسته‌ای کشور تأکید دارند. برخی از گره‌های کور، به ویژه در حوزه مکان‌ها و فعالیت‌های اعلام‌نشده، همچنان باز نشده باقی مانده و تداوم مناقشه میان ایران و غرب در شورای حکام و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی سبب شده است که حل موضوع همچنان پیچیده و دشوار باقی بماند./ منبع