جهانی در آستانه پرتگاه: مخاطرات هستهای در عصر آشوب
به گزارش اطلس دیپلماسی یادداشتی با عنوان «جهانی در آستانه پرتگاه: مخاطرات هستهای در عصر آشوب» نوشته مانوچ جوشی (Manoj Joshi) در بنیاد آبزرور (Observer Research Foundation) منتشر شده است. بررسی تنشهای اخیر میان قدرتهای هستهای و نمونههایی از بحرانهای منطقهای، نشان میدهد که فروپاشی قدرتهای کنترل تسلیحات و بیثباتیهای ژئوپولیتیکی، ریسک استفاده از سلاحهای هستهای را به شکلی بیسابقه افزایش داده است. در ادامه، چکیده این یادداشت آمده است.
در اول آگوست، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، دستور داد دو زیردریایی هستهای به مناطق حساس منتقل شوند. این تصمیم واکنشی بود به سخنان دیمیتری مدودف، رئیسجمهور پیشین روسیه که یک روز پیشتر نسبت به خطر وقوع جنگ هستهای میان قدرتهای مسلح به سلاحهای اتمی هشدار داده بود. پیشتر نیز ترامپ در اظهارنظری جنجالی در ۳۱ جولای گفته بود که اهمیتی نمیدهد هند چه رابطهای با روسیه دارد و میتواند اقتصادهای «مرده» خود را نابود کند. این سخنان در هند با شگفتی و تمسخر روبهرو شد، اما در روسیه، مدودف آن را به «دست مرده» ربط داد؛ سامانه فرماندهی نیمهخودکار روسیه که در صورت نابودی رهبری این کشور نیز قادر به شلیک موشکهای هستهای است. در واکنش، ترامپ با اشاره به احتمال جدی بودن این سخنان، دستور جابهجایی زیردریاییها را صادر کرد. مسکو با احتیاط واکنش نشان داد و تأکید کرد که تشدیدی واقعی رخ نداده و همه باید در موضوعات هستهای جانب احتیاط را رعایت کنند.
این مناقشه در فضایی از افزایش تنش میان آمریکا و روسیه رخ داد، زیرا ترامپ فشارها بر ولادیمیر پوتین را برای پذیرش آتشبس در اوکراین افزایش داده و ضربالاجل خود را از پنجاه روز به دوازده روز کاهش داده بود. روابط دو قدرت هستهای پس از فروپاشی قدرت کنترل تسلیحات دوران جنگ سرد تیرهتر شده است. امروز تقریباً همه توافقهای کنترل تسلیحات پساجنگ سرد، یا از بین رفتهاند یا مانند «استارت نو» در وضعیت تعلیق قرار دارند. روسیه نیز اعلام کرد که دیگر به پیمان موشکهای میانبرد پایبند نخواهد بود؛ پیمانی که آمریکا در سال ۲۰۱۹ از آن خارج شد.
با وجود اهمیت موضوع، مسأله هستهای از اولویتهای اصلی افکار عمومی جهان دور شده است، اما بحرانهای اخیر یادآور حضور دائمی این تهدیدند. از ابتدای حمله روسیه به اوکراین، پوتین هشدار داده بود که هرگونه مداخله خارجی پیامدهایی بیسابقه خواهد داشت. بنابر یک مطالعه مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی، رهبران روسیه بیش از دویست بار به سلاح هستهای در زمینه جنگ اوکراین اشاره کردهاند. در سوی غرب، تهدید مستقیم مطرح نشد اما بر بازدارندگی تأکید شد.
موضوع هستهای در جنگ اخیر ایران و اسرائیل نیز برجسته بود، هرچند هیچیک تهدید مستقیم نکردند. اسرائیل عملیات خود را اقدامی پیشگیرانه برای ازبینبردن تهدید هستهای و موشکی ایران خواند، گرچه شواهدی مبنی بر ساخت سلاح هستهای توسط ایران ارائه نشد. همچنین در جنگ چهارروزه هند و پاکستان، نگرانیها شدت گرفت؛ زیرا هر دو کشور سلاح هستهای دارند و درگیری شامل موشکها و هواپیماهایی بود که قابلیت حمل کلاهک اتمی نیز دارند.
پیش از اوجگیری بحران، پاکستان در واکنش به تعلیق معاهده آبهای سند از سوی هند هشدار داده بود که هر اقدام برای قطع یا تغییر مسیر آبها را «اقدام به جنگ» تلقی خواهد کرد و با تمام توان پاسخ خواهد داد؛ عبارتی که شامل اشاره به تسلیحات هستهای بود. خواجه آصف، وزیر دفاع پاکستان، نیز در مصاحبهای تلویزیونی گفت که در صورت بروز جنگ تمامعیار، احتمال وقوع جنگ هستهای وجود دارد. نگرانیهای آمریکا زمانی افزایش یافت که حملهای هوایی به تپههای «کیرانا» که محل ذخیره سلاحهای هستهای پاکستان گزارش شده، صورت گرفت. هرچند این حمله سطحی بود و مقامات هند آن را تکذیب کردند، اما احتمال پیامرسانی یا حتی خطای تصادفی مطرح شد. بهدنبال آن، نخستوزیر پاکستان اعلام کرد نشست شورای فرماندهی ملی این کشور برگزار خواهد شد؛ خبری که بعداً تکذیب شد، اما از نگاه آمریکا نوعی سیگنالدهی تلقی گردید.
ترامپ در ادعای خود مبنی بر میانجیگری برای آتشبس گفت که از یک جنگ هستهای جلوگیری کرده است و افزود میلیونها نفر میتوانستند قربانی شوند. نگرانی آمریکا بیاساس نیست، زیرا هر یک از هند و پاکستان حدود دویست کلاهک هستهای در اختیار دارند. عملیات «سندور» هند و «بنیان المرصوص» پاکستان شامل حملات موشکی و پهپادی بود. هند از موشکهای براهموس و اسکالپ EG با کلاهک متعارف استفاده کرد، اما باور بر این است که براهموس قابلیت حمل کلاهک هستهای نیز دارد. در سال ۲۰۲۲ نیز هند یک موشک براهموس بدون کلاهک را بهطور تصادفی به داخل خاک پاکستان شلیک کرده بود.
عملیات سندور دکترین ضدتروریسم هند را تغییر داد. نخست آنکه بهجای عملیاتهای محدود کماندویی مانند پاسخ به حمله «اوری» در سال ۲۰۱۶، از سال ۲۰۱۹ هند بیشتر از قدرت هوایی برای انتقامگیری استفاده میکند. دوم آنکه شخص نخستوزیر هند تأکید کرده است که این کشور در برابر «باجخواهی هستهای» کوتاه نخواهد آمد و حملات دقیق و قاطع انجام خواهد داد. این موضع نشان میدهد که عامل هستهای مانعی برای اقدامات ضدتروریستی هند نیست.
با وجود تلاش دو کشور برای کنترل تنش در سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۵، امکان بروز خطا در شرایط جنگی همچنان وجود دارد. حملهای ناخواسته به تأسیسات حساس میتواند چرخهای از تشدید متقابل را آغاز کند. ژنرال آنیل چوهان، رئیس ستاد دفاع هند، در سخنرانی اخیر خود تأثیر روانی حملات دوربرد دقیق هند را ستود، اما پیامدهای این تأثیر میتواند خطرناک باشد، زیرا احتمال دارد چنین حملاتی بهطور ناخواسته تأسیسات هستهای پاکستان را هدف قرار دهد و واکنش اتمی در پی داشته باشد. هند و پاکستان توافقنامهای از سال ۲۰۰۵ دارند که الزام میآورد پیش از آزمایشهای موشکی سه روز اطلاعرسانی کنند، اما این سازوکار در شرایط جنگی کاربردی ندارد./ منبع
