ژئوپلیتیک تجارت: تهدیدات علیه گلوگاه‌های دریایی

افزایش وابستگی کشورها به گلوگاه‌های دریایی، عرضه کالاها و انرژی را در برابر تهدیداتی مانند تنش‌های ژئوپلیتیکی، درگیری‌ها، دزدی دریایی و رویدادهای جوی شدید آسیب‌پذیر کرده است. از دهه ۱۹۵۰ با ظهور کانتینرسازی، تجارت جهانی رشد چشمگیری داشته و بیش از هشتاد درصد حجم تجارت با جابه‌جایی روزانه بین چهار هزار و ۹۵۰ تا ۲۵۸ هزار تن بار در مسیرهای کم‌ترافیک تا پرترافیک از طریق دریا انجام می‌شود. این مسیرها اگرچه زنجیره‌های تأمین را قابل‌اعتماد نموده و رشد اقتصادی را تقویت کرده‌اند، اما به‌دلیل ترافیک فزاینده و ظرفیت محدود، به گلوگاه‌هایی تبدیل شده‌اند که در برابر بحران‌های ژئوپلیتیکی، تهدیدات امنیتی مانند دزدی دریایی و خطرات زیست‌محیطی آسیب‌پذیرند. صندوق بین‌المللی پول، ۲۴ گلوگاه حیاتی برای تجارت جهانی را فهرست کرده که تنگه مالاکا، تنگه هرمز، باب‌المندب، کانال سوئز، تنگه‌های دانمارک و ترکیه و کانال پاناما از مهم‌ترین آن‌ها هستند.

تنگه مالاکا، با انتقال روزانه ۲۳ میلیون و هفتصد هزار بشکه نفت در سال ۲۰۲۳، مهم‌ترین مسیر انتقال نفت است و برای چین هم فرصت و هم آسیب‌پذیری ایجاد کرده است. این تنگه، کوتاه‌ترین مسیر بین شرق آسیا، اروپا، غرب آسیا و آفریقاست و ۲۶ درصد تجارت دریایی خودرو و نوزده درصد کانتینرهای جهانی را جابه‌جا می‌کند. دزدی دریایی تهدیدی دیرینه برای این تنگه است و هرچند همکاری‌های چندجانبه و پروتکل‌های امنیتی، حوادث دزدی را از اوج دهه ۲۰۱۰ کاهش داده، در سال ۲۰۲۴، ۷۲ مورد دزدی در شرق و جنوب شرق آسیا، به‌ویژه در تنگه سنگاپور، گزارش شد. تنش‌های ژئوپلیتیکی بین چین، کشورهای منطقه و غرب نیز این تنگه را تهدید می‌کند. چین به‌دلیل وابستگی به این مسیر، به‌دنبال مسیرهای جایگزین و تقویت توان دریایی خود در دریای چین جنوبی است، اما این تلاش‌ها هنوز کافی نیست. تنگه‌های لومبوک و سوندا گزینه‌های جایگزین هستند، اما زمان و هزینه حمل‌ونقل را افزایش می‌دهند. تایلند نیز مسیری پیشنهادی با دو بندر متصل از طریق بزرگراه و راه‌آهن ارائه کرده که می‌تواند زمان حمل را کاهش دهد و مورد توجه کشورهایی مانند چین و هند قرار گرفته است.

تنگه هرمز، با انتقال بیست درصد مصرف جهانی نفت، عمدتاً به مقصد آسیا، گلوگاه کلیدی دیگری است. درگیری‌های غرب آسیا، از جمله جنگ اسرائیل و حماس از اکتبر ۲۰۲۳ و درگیری‌های ماه ژوئن بین ایران، اسرائیل و آمریکا، این تنگه را تهدید می‌کند. هرچند آتش‌بس شکننده ایران و اسرائیل برقرار است، اما ازسرگیری درگیری می‌تواند قیمت نفت را افزایش دهد. بسته‌شدن تنگه هرمز، هرچند بعید است، اما می‌تواند قیمت نفت را به بیش از یک‌صد دلار در هر بشکه برساند. با این حال، هزینه‌های اقتصادی آن برای ایران و شرکای تجاری‌اش مانند چین، احتمال چنین اقدامی را کاهش می‌دهد. این تنگه همچنین سه درصد ترافیک کانتینری جهان را جابه‌جا می‌کند و اختلال در آن می‌تواند زنجیره تأمین را مختل نماید./ منبع