چرا ولادیمیر پوتین خواهان کنترل تسلیحات هسته‌ای است؟

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، به‌طور غیرمنتظره اعلام کرده است که کشورش مایل است پیمان کنترل تسلیحات «استارت نو» که قرار است در روز ۵ فوریه ۲۰۲۶ منقضی شود، برای یک سال دیگر تمدید گردد. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، هشدار داده است که عدم تمدید این توافق موجب از دست رفتن اسناد دوجانبه تنظیم‌کننده ثبات و امنیت راهبردی خواهد شد و از منظر جهانی خطرهای بزرگی به‌همراه خواهد داشت. پوتین در بیانیه‌ای با تصریح به ضرورت جلوگیری از شکل‌گیری رقابت جدید تسلیحات راهبردی و حفظ درجه قابل‌قبولی از پیش‌بینی‌پذیری و خویشتن‌داری، بر حفظ وضعیت فعلی پیمان استارت نو تأکید کرده است. وی خاطرنشان کرده است که روسیه آماده رعایت محدودیت‌های کمّی توافق مذکور برای یک سال پس از تاریخ انقضا است، مشروط بر آنکه ایالات متحده نیز سیاست معادل در قبال کنترل تعداد کلاهک‌ها و پرتابگرهای عملیاتی که طبق سقف‌های پیمان استارت نو برابر با ۱۵۵۰ کلاهک عملیاتی و هفت‌صد پرتابگر است، اتخاذ نماید.

پوتین همچنین ایالات متحده و متحدانش را مسئول تضعیف ثبات راهبردی دانسته و آشکارا به حمایت نظامی ناتو از مقاومت اوکراین در برابر حمله روسیه اشاره کرده است. این تغییر جهت ناگهانی پوتین در زمینه تمدید پیمان استارت نو، ممکن است ناشی از چند عامل باشد. نخست، موضع تازه رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، در قبال جنگ اوکراین احتمالا انگیزه این اعلام بوده است؛ ترامپ هفته گذشته در نشست سازمان ملل اظهار داشت که پیروزی اوکراین ممکن است و طی ماه گذشته حجم تازه‌ای تسلیحات متعارف پیشرفته به کی‌یف ارسال شده که بسیاری از آن‌ها توسط متحدان ناتو تأمین مالی گردیده‌اند.

دوم، روسیه احتمالاً به زمان بیشتری برای بررسی برنامه‌های مدرن‌سازی تسلیحات هسته‌ای در پرتو فناوری‌های نوین نظیر سلاح‌های مافوق صوت، پهپادها، هوش مصنوعی، جنگ سایبری، لیزرها و تسلیحات متعارف دوربرد نیاز دارد. سومین موضوع، فشار مالی بر منابع روسیه به دلیل تهدیدات غرب برای اعمال تحریم‌های اقتصادی بیشتر و تاثیر آنها بر طرح‌های مدرن‌سازی تسلیحات هسته‌ای است. چهارمین عامل نیز نگرانی روسیه نسبت به علاقه ایالات متحده به توسعه سامانه دفاع موشکی است؛ پوتین به‌ویژه به طرح گنبد طلایی اشاره کرده که با بهبود فناوری از دهه هشتاد، توان پنتاگون برای رهگیری و نابودی موشک‌های بالستیک در مراحل ابتدایی پرتاب یا پس‌از پرتاب را افزایش داده است.

پوتین استقرار سامانه‌هایی نظیر گنبد طلایی را اقدامی بی‌ثبات‌کننده تلقی می‌کند که می‌تواند تلاش‌های حفظ وضعیت موجود در کنترل تسلیحات راهبردی را بی‌اثر سازد و در این صورت روسیه واکنش مناسب نشان خواهد داد. روسیه بدیهی است که به زمان نیاز دارد تا ابعاد تهدید ناشی از طرح‌های تهاجمی و تدافعی آمریکا نسبت به بازدارندگی راهبردی هسته‌ای خود را ارزیابی کند. از یک‌سو، مسکو به قابلیت‌های علمی و فناوری آمریکا وقوف دارد و می‌داند که برنامه فضای نظامی آمریکا محرک رقابت با چین نیز شده است؛ چین نیز در پی دستیابی به برتری در حوزه تجاری و نظامی فضا و تبدیل شدن به سومین ابرقدرت هسته‌ای در کنار آمریکا و روسیه است. همکاری نظامی روسیه و چین بر روند مدرن‌سازی نیروهای هسته‌ای آمریکا و تحقیقات در زمینه دفاع موشکی راهبردی تأثیر گذاشته و فشارهای مضاعفی ایجاد می‌کند.

در مواجهه با این چالش‌های سیاسی و فناوری، تمدید یک‌ساله پیمان استارت نو اقدامی عقلایی برای واشنگتن و مسکوست؛ اما بازگرداندن پروتکل‌های نظارتی و راستی‌آزمایی که روسیه در سال ۲۰۲۳ معلق کرد، پرسش مهمی خواهد بود؛ هرچند روسیه اذعان داشت که محدودیت‌های توافق را رعایت می‌کند. اگر پوتین واقعا به تمدید یک‌ساله پایبند باشد، بازآغاز سازوکار نظارت و راستی‌آزمایی باید مورد توجه قرار گیرد. در عین حال، آینده همکاری‌ها در زمینه کنترل تسلیحات هسته‌ای در سایه تحولات جنگ اوکراین نامشخص است، اما حفظ کانال‌های مذاکره هسته‌ای حتی در دوران بحران ارزشمند خواهد بود؛ همان‌گونه که مذاکرات کنترل تسلیحات میان آمریکا و اتحاد شوروی حتی در سال‌های پرتلاطم جنگ سرد و دوران ریاست‌جمهوری روسای جمهوری مختلف و رهبران شوروی ادامه داشت./ منبع