پایان کنترل تسلیحات هسته‌ای؛ چه چیزی در پیش است؟

انقضای پیمان «کاهش تسلیحات راهبردی نو» (New START) در فوریه ۲۰۲۶ نقطه عطفی در سیاست هسته‌ای جهان به‌شمار می‌رود. برای نخستین‌بار در بیش از پنجاه سال، آمریکا و روسیه بدون یک توافق رسمی کنترل تسلیحات هسته‌ای فعالیت می‌کنند؛ وضعیتی که نگرانی‌های جدی درباره آینده امنیت جهانی، ثبات توازن هسته‌ای و اعتبار پیمان عدم اشاعه ایجاد کرده است. در نبود محدودیت‌های حقوقی الزام‌آور بر زرادخانه‌های راهبردی، جهان وارد دوره‌ای از رقابت هسته‌ای تازه شده که با نوسازی، گسترش و افزایش بی‌اعتمادی میان قدرت‌های بزرگ همراه است.

فروپاشی چارچوب کنترل تسلیحات به تشدید «اشاعه عمودی» می‌انجامد؛ یعنی توسعه و نوسازی زرادخانه‌های موجود به‌جای گسترش سلاح‌ها به دولت‌های جدید. آمریکا، روسیه و چین سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در سامانه‌های پیشرفته هسته‌ای انجام می‌دهند و قدرت‌هایی چون فرانسه نیز راهبردهای بازدارندگی خود را بازنگری می‌کنند. این روند فضایی ایجاد می‌کند که دولت‌ها احساس آسیب‌پذیری فزاینده داشته و با تقویت توان نظامی خود به آن پاسخ می‌دهند؛ چرخه‌ای از ناامنی و رقابت راهبردی شکل می‌گیرد.

پیمان استارت نو که در ۲۰۱۰ امضا و در ۲۰۱۱ اجرا شد، نقش محوری در حفظ ثبات راهبردی میان واشنگتن و مسکو داشت. این توافق سقف ۱۵۵۰ کلاهک هسته‌ای راهبردی مستقر را تعیین و تعداد سامانه‌های پرتاب از جمله موشک‌های بالستیک قاره‌پیما، موشک‌های بالستیک زیردریایی‌پرتاب و بمب‌افکن‌های سنگین را محدود می‌کرد. همچنین سازوکارهای راستی‌آزمایی آن شفافیت را افزایش داده و عدم‌قطعیت درباره توانمندی‌های هسته‌ای دو طرف را کاهش می‌داد. با انقضای پیمان، این محدودیت‌ها از میان رفته و امکان گسترش زرادخانه‌ها بدون قیود رسمی فراهم شده است.

روسیه در ۲۰۲۵ چند سامانه پیشرفته از جمله موشک کروز هسته‌ای «بورِوِستنیک» را آزمایش کرد که بنا بر گزارش‌ها هزاران کیلومتر طی کرده است. همچنین اژدر خودمختار زیرآبی «پوسایدون» با پیشران هسته‌ای را آزمود که برای حمل کلاهک هسته‌ای در مسافت‌های قاره‌ای طراحی شده است. این تسلیحات بیانگر گرایش به سامانه‌های نامتعارف برای عبور از دفاع موشکی و حفظ بازدارندگی در محیطی رقابتی است.

آمریکا نیز برنامه نوسازی گسترده‌ای با هزینه نزدیک به دو تریلیون دلار طی سه دهه آینده دنبال می‌کند. برنامه موشک قاره‌پیمای «سنتینل» جایگزین مینوتمن ۳ خواهد شد؛ بمب‌افکن پنهانکار «بی-۲۱» به‌تدریج جای بی-۲ را می‌گیرد و زیردریایی‌های بالستیک کلاس «کلمبیا» جانشین ناوگان فرسوده «اوهایو» می‌شوند. این پروژه‌ها عزم واشنگتن برای حفظ بازدارندگی معتبر را نشان می‌دهد.

چین نیز نوسازی خود را شتاب داده و با در اختیار داشتن سه‌گانه هسته‌ای، توان پرتاب از زمین، دریا و هوا را دارد. گزارش‌ها از ساخت چندین میدان سیلوی جدید خبر می‌دهند. برآوردها زرادخانه چین را حدود ۶۰۰ کلاهک می‌دانند که در صورت تداوم روند کنونی، تا میانه دهه ۲۰۳۰ به حدود ۱۵۰۰ خواهد رسید. این گسترش برای تضمین بازدارندگی بقاپذیر و کاهش آسیب‌پذیری در برابر آمریکا و روسیه انجام می‌شود.

نبود توافق‌های کنترل تسلیحات و سازوکارهای راستی‌آزمایی، شفافیت را کاهش داده و فرضیات بدبینانه را تقویت می‌کند؛ هر اقدام نوسازی از سوی یک کشور به‌مثابه تهدید تعبیر می‌شود و رقابت را تشدید می‌کند. این وضعیت اعتبار پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) را نیز تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. طبق ماده ششم، قدرت‌های هسته‌ای متعهد به پیگیری خلع سلاح بودند؛ اما روند کنونی تردیدهایی درباره پایبندی به این تعهدات ایجاد کرده و نارضایتی کشورهای غیرهسته‌ای را افزایش می‌دهد. این مسئله می‌تواند تلاش‌های آمریکا برای جلوگیری از اشاعه در مناطقی چون غرب‌آسیا را با چالش روبه‌رو کند و کشورهایی مانند کره جنوبی، ژاپن و عربستان را به بازنگری محاسبات راهبردی وادارد. روسیه اعلام کرده تا فوریه ۲۰۲۷ به‌طور یک‌جانبه محدودیت‌های استارت نو را رعایت می‌کند، اما آمریکا اقدام مشابهی نکرده و مذاکرات چندجانبه با چین نیز شکل نگرفته است. جلوگیری از فروپاشی پیمان عدم اشاعه مستلزم تعهد تازه قدرت‌های هسته‌ای از طریق اقدامات اعتمادساز یک‌جانبه، مذاکرات دوجانبه یا توافق‌های چندجانبه برای احیای شفافیت و ثبات راهبردی است؛ در غیر این صورت، جهان با دوره‌ای طولانی از رقابت مهارنشده هسته‌ای روبه‌رو خواهد شد./ منبع