از دوجانبه‌گرایی تا چندجانبه‌گرایی: تلاش واشنگتن برای ثبات راهبردی از طریق P5

پس از انقضای پیمان «نیو استارت» در ۵ فوریه ۲۰۲۶، جهان وارد مرحله جدیدی در کنترل تسلیحات هسته‌ای شده است که منعکس‌کننده واقعیت‌های در حال تحول نظم هسته‌ای معاصر است. آمریکا معتقد است که محدودیت‌های تسلیحات هسته‌ای در کلاهک‌ها و پرتابگرها که تحت پیمان «نیو استارت» اعمال می‌شد، دیگر در خدمت منافع آن یا منافع مخالفان هسته‌ای‌اش نیست و این نشان‌دهنده عدم تمایل واشنگتن به یک توافق دوجانبه جدید است. دکتر کریستوفر یِو، دستیار وزیر امور خارجه آمریکا در امور کنترل تسلیحات و منع گسترش، چشم‌انداز آمریکا را در کنفرانس خلع سلاح (CD) ترسیم کرد و از تمرکز انحصاری بر محدودیت‌های راهبردی آمریکا و روسیه به سمت یک چارچوب چندجانبه فراگیرتر اما پیچیده‌تر که می‌تواند آینده ثبات هسته‌ای جهانی را شکل دهد، حرکت کرد.

دکتر یِو در سخنرانی خود در کنفرانس خلع سلاح، از کاستی‌های پیمان «نیو استارت» برای پیشبرد یک استدلال راهبردی گسترده‌تر استفاده کرد، نه صرفاً فهرست کردن نقض‌های روسیه. با تأکید بر ذخایر قابل توجه تسلیحات هسته‌ای غیر راهبردی (تاکتیکی) روسیه که تخمین زده می‌شود حدود ۲۰۰۰ کلاهک باشد و تولید سامانه‌های نوین مانند موشک کروز مجهز به کلاهک هسته‌ای Skyfall و اژدر هسته‌ای Poseidon، واشنگتن قصد داشت نشان دهد که پیمان «نیو استارت» بیش از حد بر کلاهک‌های راهبردی مستقر تمرکز داشت و طیف کامل تهدیدات هسته‌ای مدرن را کاملاً نادیده گرفته بود.

دکتر یِو این حفره‌ها را با ظهور چین به عنوان یک بازیگر هسته‌ای مهم پیوند داد و استدلال کرد که ساختار دوجانبه پیمان «نیو استارت» با حذف پکن در زمان توسعه بی‌سابقه زرادخانه هسته‌ای‌اش، یک شکاف ساختاری ایجاد کرده بود. وی با پیش‌بینی بر اساس گزارش‌های رسمی دفاعی چین، هشدار داد که پکن ممکن است در چهار تا پنج سال آینده به برابری راهبردی دست یابد و تا سال ۲۰۳۰ ممکن است مواد شکافت‌پذیر کافی برای بیش از ۱۰۰۰ کلاهک داشته باشد، در حالی که در سال ۲۰۱۰، زمان امضای پیمان، حدود ۲۰۰ کلاهک داشت.

آمریکا معتقد است که انقضای پیمان «نیو استارت» در زمان مناسبی فرا رسیده است و همه کشورها، نه فقط کشورهای دارای سلاح هسته‌ای را ترغیب می‌کند تا برای یک چارچوب بهتر کنترل تسلیحات تلاش کنند. تحت پیشنهاد جدید، واشنگتن قصد دارد از یک توافق دوجانبه کنترل تسلیحات با روسیه به یک پلتفرم چندجانبه به عنوان گام بعدی ضروری در گفتگوهای جاری کنترل تسلیحات، حرکت کند. چنین قالبی چندجانبه می‌تواند از یک مسابقه تسلیحاتی هسته‌ای بی‌مهار جلوگیری کند، انباشت تسلیحات هسته‌ای را مهار کند و مسائل مربوط به کشورهای غیر NPT با سلاح هسته‌ای را حل کند. در یک قالب چندجانبه، دولت ترامپ می‌گوید تمام گزینه‌ها در بحث در مورد آینده کنترل تسلیحات هسته‌ای در محیط امنیتی فعلی روی میز است.

در نظم در حال تحول هسته‌ای چندقطبی، گرد هم آوردن هر پنج کشور دارای سلاح هسته‌ای در NPT، روسیه، چین، فرانسه، انگلیس و آمریکا اذعان می‌کند که ثبات راهبردی امروز فراتر از پویایی آمریکا و روسیه است. این انجمن می‌تواند در حفظ تعهدات هنجاری تحت معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای مؤثر باشد. با این حال، عدم تقارن در قابلیت‌های هسته‌ای و تفاوت در درک تهدیدها، اثربخشی چنین انجمن چندجانبه‌ای را محدود می‌کند. آمریکا و روسیه همچنان ۸۰ درصد از زرادخانه هسته‌ای جهانی را در اختیار دارند، در حالی که پکن بدون کاهش قبلی توسط آمریکا و روسیه، با محدودیت‌های عددی مخالفت خواهد کرد.

ضرورت کنترل تسلیحات دلگرم‌کننده است، اما با توجه به نظم هسته‌ای جهانی در حال تحول، که در آن پیمان «نیو استارت» نتوانست به اهداف خود دست یابد، دشوار است که ببینیم چگونه رویکرد پیشنهادی چندجانبه و مدرنیزه شده به زودی موفق خواهد شد. در این سناریو، یک انجمن چندجانبه مانند P5 به جای جایگزینی برای اجرای توافقات کنترل تسلیحات، به عنوان یک پلتفرم مشورتی باقی خواهد ماند. در نتیجه، پس از انقضای پیمان «نیو استارت»، آمریکا از کنترل تسلیحات دوجانبه با روسیه به سمت یک راهبرد چندجانبه گسترده‌تر حرکت کرده و همه کشورهای دارای سلاح هسته‌ای NPT را از طریق انجمن‌هایی مانند P5 تشویق می‌کند تا مسئولیت ثبات راهبردی را به اشتراک بگذارند. این امر در محیط امنیتی در حال تغییر، رویکرد انعطاف‌پذیرتری را برای تعاملات چندجانبه نسبت به محدودیت‌های دوجانبه الزام‌آور گذشته، ترجیح می‌دهد./ منبع