آمریکا و ایران شاید واقعاً به توافق نزدیک شده‌اند

در ماه‌های گذشته، دولت دونالد ترامپ بارها اعلام کرده بود که توافق با ایران نزدیک است، اما هر بار اختلاف‌های جدید، تشدید درگیری‌های نظامی یا روایت‌های متناقض، روند مذاکرات را متوقف کرده است. اکنون مقام‌های ارشد دولت آمریکا می‌گویند متن اصلی یک تفاهم‌نامه تا حد زیادی نهایی شده، هرچند هنوز به امضا نرسیده است. مذاکرات در شرایطی پیش رفته که منطقه شاهد حملات متقابل، تهدید به گسترش جنگ و آتش‌بس‌های شکننده بوده است؛ فضایی که ترامپ آن را «شلیک با شدت کمتر» توصیف کرده بود.

بر اساس طرح جدید، توافق احتمالی شامل محدودیت‌های هسته‌ای، مشوق‌های اقتصادی و چارچوبی برای کاهش تنش‌های منطقه‌ای خواهد بود. یکی از محورهای اصلی آن، بازگشایی تنگه هرمز است؛ ایران متعهد می‌شود اختلال در تردد کشتی‌ها را متوقف کند و در مقابل، به بخشی از دارایی‌های مسدودشده و کاهش تدریجی تحریم‌های نفتی دسترسی پیدا کند. همچنین مذاکرات درباره سرنوشت مواد هسته‌ای ایران آغاز خواهد شد و در صورت پایبندی تهران به تعهداتش، مشوق‌های مالی بیشتری ارائه می‌شود. مقام‌های آمریکایی می‌گویند دو طرف بر سر بخش زیادی از متن توافق به تفاهم رسیده‌اند، هرچند زمان و محل امضای آن هنوز مشخص نشده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، نیز اعلام کرده که دو طرف به توافق نزدیک شده‌اند و بیشتر اختلاف‌ها حل شده است.

موضوع هسته‌ای همچنان در مرکز مذاکرات قرار دارد. بر اساس چارچوب پیشنهادی، ایران تعهدی نامحدود برای عدم تولید یا دستیابی به سلاح هسته‌ای خواهد داد و اقداماتی برای برچیدن برنامه هسته‌ای خود، از جمله نابودی یا خروج اورانیوم غنی‌شده مورد نیاز برای ساخت سلاح، انجام می‌دهد. با این حال، مقام‌های آمریکایی اذعان دارند که صرف تعهد کافی نیست و تضمینی برای پایبندی کامل ایران وجود ندارد. به گفته یکی از مقام‌های ارشد دولت، مذاکرات بر پایه اعتماد شکل نگرفته، بلکه بر اساس گام‌های قابل راستی‌آزمایی طراحی شده است.

در عین حال، برخی مقام‌های منطقه‌ای نسبت به پایبندی ایران به توافق تردید دارند و معتقدند دولت ترامپ به دلیل طولانی شدن جنگ، افزایش قیمت انرژی و فشارهای داخلی، برای رسیدن سریع به توافق عجله دارد. جنگی که قرار بود شش هفته طول بکشد، اکنون وارد چهارمین ماه شده و بازارهای جهانی را متلاطم کرده است. برخی مقام‌های خلیج فارس نیز معتقدند ایران در تلاش است از شرایط موجود حداکثر بهره‌برداری را انجام دهد.

دولت آمریکا معتقد است که تحولات اخیر موقعیت مذاکره واشنگتن را تقویت کرده است. به گفته مقام‌ها، توان ایران برای کنترل تنگه هرمز و اعمال نفوذ منطقه‌ای کاهش یافته و آسیب به توان نظامی متعارف ایران، تهران را به سمت کاهش فشار اقتصادی از طریق دیپلماسی سوق داده است. با این حال، کارشناسان نسبت به موفقیت عملی توافق تردید دارند. جان آلترمن، کارشناس غرب‌آسیا، معتقد است ایران خود را پیروز می‌بیند، زیرا در برابر فشار هم‌زمان آمریکا و اسرائیل همچنان پابرجا مانده است.

دولت ترامپ این توافق را بخشی از طرحی گسترده‌تر برای کاهش تنش میان ایران، اسرائیل، لبنان و کشورهای عربی خلیج فارس می‌داند. یکی از مهم‌ترین بخش‌های توافق، نظام بازرسی و نظارت برای اطمینان از اجرای تعهدات ایران پیش از دریافت مزایای اقتصادی است. مقام‌های آمریکایی می‌گویند هفته‌ها صرف تدوین جزئیات مربوط به نابودی و انتقال مواد غنی‌شده شده است؛ موضوعی که شخص ترامپ نیز بر آن تمرکز داشته است.

در ماه‌های اخیر، آمریکا چندین بار مواضع نظامی ایران را هدف قرار داده و ایران نیز حملاتی علیه شرکای آمریکا در خلیج فارس انجام داده است، از جمله حمله به یک فرودگاه تجاری و یک تأسیسات آمریکایی در کویت. تلاش‌های پیشین میانجی‌ها برای نزدیک کردن دو طرف شکست خورده بود، اما متن توافق جدید نشان می‌دهد که نه واشنگتن و نه تهران تمایلی به بازگشت به جنگ گسترده هوایی و موشکی ندارند. این جنگ، مانند بسیاری از درگیری‌های معاصر، احتمالاً نه با پیروزی کامل یک طرف، بلکه با توافقی پایان خواهد یافت که همه بازیگران را خسته و کمتر از خواسته‌های اولیه‌شان راضی کرده است./ منبع