تعمیق روابط ایران و روسیه همزمان با مذاکرات هسته‌ای آمریکا

در شرایطی که ایران همچنان به نتیجه مذاکرات غیرمستقیم با آمریکا امیدوار است، تلاش می‌کند هم‌زمان مسیرهای موازی برای مقابله با پیامدهای احتمالی شکست این گفت‌وگوها را ترسیم کند. در این چارچوب، گسترش روابط با کشورهایی چون روسیه، چین و برخی دولت‌های اروپایی در دستور کار تهران قرار گرفته است تا از آنان به‌عنوان وزنه تعادلی در برابر فشارهای احتمالی آمریکا بهره گیرد. در میان این کشورها، روسیه جایگاهی ویژه دارد و روند نزدیکی میان تهران و مسکو در هفته‌های اخیر شتاب بیشتری گرفته است.

نشانه‌هایی از این نزدیکی در سطح دیپلماتیک آشکار شده است؛ از جمله سفر اخیر معاون وزیر خارجه روسیه، رودنکو آندری یوریویچ، به تهران و دیدار او با عباس عراقچی، که از سوی رسانه‌های رسمی ایران چون ایرنا پوشش داده شد. در این دیدار، مقامات دو کشور بر اراده مشترک برای تقویت روابط دوجانبه تأکید کردند و بر استمرار رایزنی‌ها در سطوح مختلف پافشاری شد. این دیدار که در چارچوب «فروم گفت‌وگوی تهران» (Tehran Dialogue Forum) صورت گرفت، فرصتی برای برجسته‌سازی هماهنگی‌های دوجانبه در حوزه‌های مختلف به شمار آمد.

بستر نزدیکی ایران و روسیه تنها به تحرکات دیپلماتیک محدود نمی‌شود، بلکه در ابعاد راهبردی و عملیاتی نیز نمود یافته است. همکاری‌های نظامی دو کشور از جمله انتقال پهپادهای انتحاری ایرانی به روسیه، که در جنگ اوکراین مورد استفاده قرار گرفته‌اند، نشانه‌ای از عمق این روابط است. همچنین، پیشینه همکاری دو کشور در سوریه و حمایت از نظام بشار اسد، زمینه‌ای برای اعتماد و هماهنگی نظامی-امنیتی فراهم کرده است. از منظر راهبردی، هر دو کشور به‌دنبال ایجاد فضایی برای مقابله با تحریم‌ها و نفوذ غرب هستند و این هدف مشترک، آنان را به هم نزدیک‌تر کرده است.

از سوی دیگر، ایران در حال پیگیری طرحی برای ایجاد یک کریدور اقتصادی شمال-جنوب است که روسیه نیز از آن سود خواهد برد. در این مسیر، ایران می‌تواند نقش ترانزیتی مهمی بین روسیه و بازارهای آسیایی ایفا کند. روسیه نیز در قبال این مسیر، از فناوری نظامی ایران به‌ ویژه در حوزه پهپاد بهره می‌برد. هم‌ زمان، تهران از حمایت دیپلماتیک مسکو در نهادهایی چون شورای امنیت سازمان ملل برخوردار می‌شود و دسترسی به بازارهای اوراسیایی و غیرغربی برایش تسهیل می‌گردد. این تعاملات دوجانبه، دو کشور را به شرکای مکمل در سطح منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تبدیل کرده است.

روابط ایران و روسیه امروز دیگر در چارچوب «ائتلافی مصلحتی» یا «همکاری مقطعی» قابل‌توصیف نیست، بلکه به ‌سوی شراکت راهبردی در حال حرکت است. این شراکت بر بنیانی ایدئولوژیک نیز استوار است؛ هر دو کشور به‌نوعی نظم جهانی تک ‌قطبی پس از جنگ سرد را رد می‌کنند و در پی تقویت نظم جایگزین مبتنی بر چند قطبی‌سازی روابط بین‌الملل هستند. سخنان مقامات ایران و روسیه در فروم تهران نیز مؤید همین رویکرد است؛ جایی که هر دو طرف بر لزوم هم‌افزایی برای تحقق جهانی چند قطبی تأکید کردند.

این در حالی است که تحولات مربوط به جنگ اوکراین و پرونده هسته‌ای ایران نیز فرصت‌هایی برای دیپلماسی فراهم کرده‌اند. دولت جدید آمریکا به ‌دنبال احیای برخی توافقات یا دست‌یابی به توافقات جدید با این دو کشور است. از منظر واشنگتن، ممکن است امکان توافق با تهران بر سر برنامه هسته‌ای یا با مسکو بر سر حل ‌و فصل مناقشه اوکراین فراهم باشد. این تحرکات دیپلماتیک ممکن است در آینده بر محاسبات استراتژیک ایران و روسیه نیز تأثیر بگذارد. به ‌عبارت دیگر، اگر تهران یا مسکو مزایای بیشتری در تعامل با واشنگتن بیابند، ممکن است بر مسیر نزدیکی دوجانبه آنان نیز تأثیرگذار باشد.

با این حال، در شرایط کنونی، مسیر نزدیکی تهران و مسکو، از سطح همکاری‌های عملیاتی فراتر رفته و رنگ و بوی ائتلافی ایدئولوژیک و ژئوپلیتیکی به خود گرفته است. همکاری‌های نظامی، همراهی دیپلماتیک در عرصه بین‌المللی، تعاملات اقتصادی و زیرساختی و نیز اشتراک در تقابل با نظم جهانی تحت رهبری غرب، از جمله ابعاد این شراکت نوظهور هستند. تهران و مسکو هر دو می‌کوشند از طریق این شراکت، موقعیت خود را در جهان در حال تحول تقویت کنند؛ جهانی که به ‌زعم آنان، باید متنوع‌تر، چندقطبی‌تر و کمتر وابسته به ساختارهای سنتی قدرت باشد.

در مجموع، تقویت روابط ایران و روسیه در مقطع کنونی نه‌تنها واکنشی به فشارهای بیرونی، بلکه تلاشی برای باز تعریف موقعیت ژئوپلیتیکی هر دو کشور در نظم آینده بین‌الملل است. از این منظر، این شراکت می‌تواند بر معادلات منطقه‌ای و جهانی تأثیرگذار باشد و پیامدهایی برای موازنه قدرت در غرب‌آسیا، اوراسیا و فراتر از آن در پی داشته باشد./ منبع