چرا توافق هستهای بعدی با ایران باید برجام را ارج نهد؟
توافق هستهای آینده با ایران نیازمند سیستمهای راستیآزمایی مقاوم در برابر چالشهای جنگهای نوین است.
به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «چرا توافق هستهای بعدی با ایران باید برجام را ارج نهد؟» نوشته شراویشتا آجای کومار (Shravishtha Ajaykumar) در بنیاد آبزرور (Observer Research Foundation) منتشر شده است. این یادداشت، به بررسی تحولات کنفرانس بازنگری معاهده عدم اشاعه هستهای در سال ۲۰۲۶، فروپاشی توافق برجام و چالشهای ناشی از درگیریهای نظامی مدرن در مسیر راستیآزمایی فعالیتهای هستهای ایران میپردازد. در ادامه، چکیده این یادداشت را میخوانید.
یازدهمین کنفرانس بازنگری معاهده عدم اشاعه هستهای (NPT) در سال ۲۰۲۶ بار دیگر شکافهای فزاینده در نظام عدم اشاعه بینالمللی و تداخل تنشهای ژئوپلیتیکی با امنیت هستهای را برجسته ساخت. یکی از چالشهای اصلی مطرحشده در این نشست، امنیت تأسیسات هستهای غیرنظامی و تداوم تلاشهای راستیآزمایی آژانس بینالمللی انرژی اتمی در دوران مخاصمانه بود. در این میان، مقاله ارائه شده توسط ایران پیرامون منع حمله به تأسیسات هستهای، بحثهای گستردهای را درباره میزان حفاظت حقوق بینالملل از زیرساختهای اتمی ایجاد کرد.
با فروپاشی توافق برجام و وقوع درگیریهای سال ۲۰۲۶، مشخص شد که زنجیرهای از تشدید تنشها، تحریمها و حملات نظامی تا چه حد ساختارهای نظارتی را تضعیف کرده است. برجام که در سال ۲۰۱۵ میان ایران و قدرتهای جهانی منعقد شده بود، با هدف نظارت دقیق بر برنامه هستهای ایران در ازای لغو تحریمها شکل گرفت. با این حال، خروج یکجانبه ایالات متحده از این توافق در سال ۲۰۱۸ و بهکارگیری مکانیسم «اسنپبک» توسط کشورهای اروپایی در سال ۲۰۲۵، آسیبپذیری ساختاری این توافق در برابر تصمیمات یکجانبه دولتها را به نمایش گذاشت.
درگیریهای نظامی اخیر نشان داد که راهبردهای جنگی مدرن، از جمله حملات دقیق، جنگهای سایبری و جنگ الکترونیک، فرآیند راستیآزمایی تعهدات هستهای را با موانع جدی مواجه ساختهاند. حملات به تأسیسات غنیسازی و زیرساختهای انرژی، نه تنها به سایتهای اتمی آسیب رساند، بلکه شبکه برق، ارتباطات، ترابری و سیستمهای نظارتی پیوسته آژانس را مختل کرد. راستیآزمایی مدرن فراتر از حضور فیزیکی بازرسان در سایتهاست و به سامانههای نظارت مداوم، ارتباطات امن، مهرومومهای الکترونیکی و نمونهبرداریهای زیستمحیطی وابستگی تام دارد؛ بنابراین، هرگونه اختلال در زیرساختهای ارتباطی و الکترونیکی، کارایی نظارتها را به شدت کاهش میدهد.
مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، رافائل گروسی، تأکید کرده است که هرگونه توافق آینده بیش از آنکه بر بیانیههای سیاسی متکی باشد، نیازمند احیای جامع فرآیندهای راستیآزمایی، بازگرداندن دسترسی بازرسان و تضمین تداوم دانش بر ذخایر اورانیوم غنیشده است. با وجود ناکامیهای برجام، این توافق همچنان به عنوان مدلی پیشرفته از دیپلماسی راستیآزمایی شناخته میشود. هر توافق یا سازوکار جایگزینی برای موفقیت در آینده باید ویژگیهایی نظیر مقاومت در برابر خروج یکجانبه، تعیین دقیق رویههای اجرایی و حل اختلاف، حفاظت دوطرفه از زیرساختها در برابر حملات سایبری و بهکارگیری فناوریهای نوین نظیر تصاویر ماهوارهای و ارتباطات ایمن را مدنظر قرار دهد. در نهایت، درس اصلی برجام این است که بدون مکانیسمهای راستیآزمایی مستحکم، معاهدات بینالمللی صرفاً بر پایه اراده سیاسی ناپایدار استوار خواهند بود و توافقات آینده باید با واقعیتهای جنگهای مدرن سازگار شوند./منبع
