پس از «آتش‌بس»؛ آزمون‌هایی برای ایران

دونالد ترامپ با حملات ۲۱ ژوئن ۲۰۲ به تأسیسات هسته‌ای ایران و فشار دیپلماتیک بعدی، «جنگ دوازده‌روزه» غرب آسیا را به‌پایان رساند. این حملات که پس از حملات اولیه اسرائیل در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵ انجام شد، برنامه هسته‌ای ایران را تضعیف کرد و امنیت آمریکا و منطقه را افزایش داد. اما آتش‌بس اعلام‌شده می‌تواند دو مسیر متفاوت داشته باشد: یا گامی تاریخی به‌سوی صلح با امتیازدهی ایران و یا فرصتی برای تهران جهت بازسازی و آماده‌سازی برای جنگ بعدی.

اگر آتش‌بس به امتیازات از سوی ایران منجر شود -مانند برچیدن کامل برنامه هسته‌ای و توقف جنگ نیابتی در منطقه در ازای لغو تحریم‌ها- صلحی بزرگ محقق خواهد شد. اما اگر هدف ترامپ صرفاً مهار اسرائیل باشد، ایران از این توقف برای بازسازی برنامه هسته‌ای و شبه‌نظامیانش استفاده خواهد کرد؛ که یک «اشتباه تاریخی» و هدردادن دستاوردهای دو هفته اخیر است. اسرائیل برتری هوایی بر ایران کسب کرده بود و ابزارهای سرکوب داخلی حکومت ایران را هدف قرار می‌داد؛ در حالی که ایران پاسخی مؤثر به حملات آمریکا نداشت. با این حال، آتش‌بس بدون تعهدات علنی ایران اعلام شد، که تردیدهایی درباره نیات تهران ایجاد می‌کند: آیا همچنان به‌دنبال سلاح هسته‌ای و نابودی اسرائیل است؟ اگر چنین باشد، «صلح و هماهنگی» وعده‌داده‌شده توسط ترامپ یک سراب خواهد بود.

ما در اینجا دو آزمون برای سنجش نیت ایران پیشنهاد می‌کنیم:

• دسترسی فوری آژانس بین‌المللی انرژی اتمی: آیا ایران به بازرسان اجازه بررسی سایت‌های هسته‌ای را می‌دهد؟ عدم همکاری نشان‌دهنده قصد بازسازی برنامه است؛ به‌ویژه که مشخص نیست چه مقدار اورانیوم غنی‌شده باقی مانده است.

• به‌رسمیت‌شناختن اسرائیل: آیا ایران به‌طور علنی حق موجودیت اسرائیل را می‌پذیرد و از هدف «محو اسرائیل از نقشه» دست می‌کشد؟ این جنگ همیشگی ایران است؛ عدم عقب‌نشینی به‌معنای نبود علاقه به صلح و صرفاً خرید زمان برای بازیابی است.

باید نسبت به نشانه‌های اخیر از سوی ترامپ نگرانی بود. در ساعات پیش از آتش‌بس، ایران و اسرائیل تبادل آتش داشتند، اما ایران پس از آتش‌بس سه موشک شلیک کرد. به‌جای سرزنش ایران، ترامپ اسرائیل را که قصد تلافی داشت، مورد انتقاد قرار داد و گفت: «اسرائیل برای یک موشک که به کسی اصابت نکرد عصبانی است؛ باید آرام شود». این رویکرد، یادآور ذهنیت «۶ اکتبر» (پیش از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس) است که اسرائیل را به مدارا با تهدیدات واداشت. در مقابل، وقتی حزب‌الله پس از آتش‌بس نوامبر ۲۰۲۴ دو خمپاره شلیک کرد، اسرائیل با چهل حمله هوایی پاسخ داد و حزب‌الله را ساکت کرد. سرزنش اسرائیل پیامی خطرناک به ایران می‌فرستد: آمریکا برای حفظ آرامش، اسرائیل را مهار می‌کند. این رویکرد، ایران را به بازسازی تأسیسات هسته‌ای – برخلاف وعده ترامپ برای جلوگیری از آن – ترغیب می‌کند.

ترامپ در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «چین حالا می‌تواند نفت ایران را بخرد»، که برخی آن را تأیید ضمنی ادامه صادرات نفت ایران تفسیر کردند. یک مقام کاخ سفید تأکید کرد این صرفاً به‌معنای عدم اختلال در تنگه هرمز است، نه کاهش تحریم‌ها. اما تحریم‌ها اهرم کلیدی برای تغییر رفتار ایران هستند. رئیس سازمان انرژی اتمی ایران روز سه‌شنبه اعلام کرد که در حال ارزیابی خسارات و برنامه‌ریزی برای بازسازی صنعت هسته‌ای است. ترامپ، ایران و اسرائیل را به‌عنوان دو تهدید برابر برای دیپلماسی‌اش می‌بیند؛ در حالی که ایران برای نابودی اسرائیل می‌جنگد و اسرائیل برای بقا. اسرائیل بار اصلی جنگ را به دوش کشید و موقعیت آمریکا را تقویت کرد. حالا صلح به تصمیمات ترامپ بستگی دارد: آیا ایران را به پاسخگویی وامی‌دارد یا به آن مهلت بازسازی می‌دهد؟ / منبع