ایران چگونه می‌تواند تنگه هرمز را ببندد

پس از حملات هوایی آمریکا در ۲۱ ژوئن ۲۰۲۵ به تأسیسات هسته‌ای ایران در عملیات چکش نیمه‌شب، مجلس ایران به‌صورت نمادین به بستن تنگه هرمز، یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای حمل‌ونقل نفت جهان رأی داده است. این تصمیم هنوز به تأیید شورای عالی امنیت ملی و آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر ایران، نیاز دارد. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، روز یک‌شنبه از چین خواست ایران را از این اقدام بازدارد، زیرا چین به‌شدت به نفت عبوری از تنگه هرمز وابسته است. روبیو هشدار داد که بستن این تنگه، «خودکشی اقتصادی» برای ایران و تشدید تنش بزرگی خواهد بود که پاسخ آمریکا و سایر کشورها را به دنبال دارد.

تنگه هرمز، واقع بین خلیج فارس و دریای عمان، با عرض ۲۱ مایل در باریک‌ترین نقطه‌اش، حدود بیست درصد از تجارت جهانی نفت (بیست میلیون بشکه در روز در سال ۲۰۲۴ و سه‌ماهه اول ۲۰۲۵) را منتقل می‌کند. بستن این تنگه، به‌ویژه برای بازارهای آسیایی (مثل چین) که بیش‌ترین نفت را از این مسیر دریافت می‌کنند، فاجعه‌بار خواهد بود؛ اما بازارهای آمریکا نیز با افزایش قیمت انرژی تحت تأثیر قرار می‌گیرند. قیمت نفت پس از حملات آمریکا به بالاترین سطح از ژانویه ۲۰۲۵ رسید و مارکو پاپیچ، استراتژیست ارشد BCA Research، پیش‌بینی کرد که در صورت بسته‌شدن تنگه، قیمت‌ها به بالای صد دلار در هر بشکه خواهد رسید و دو برابر خواهد شد؛ اگرچه پایداری این شوک قیمتی نامشخص است.

ایران از سال ۲۰۱۹ از تنگه هرمز برای اعمال فشار استفاده کرده است. در ژوئن ۲۰۱۹، متهم به حمله با مین‌های چسبنده به دو نفتکش شد و در جولای همان سال، نفتکش انگلیسی استنا ایمپرو را در تلافی توقیف یک نفتکش ایرانی توسط انگلیس در جبل‌الطارق توقیف کرد. در سال ۲۰۲۳، سپاه پاسداران چند نفتکش را در آب‌های خلیج فارس توقیف کرد که باعث استقرار نیروی دریایی آمریکا شد. این اقدامات نشان‌دهنده توانایی ایران برای هدف قراردادن کشتی‌هاست. اگرچه بستن کامل تنگه به معنای سنتی دشوار است، ایران می‌تواند با ایجاد خطر، شرکت‌های کشتیرانی و بیمه‌گران را از عبور بازدارد.

اچ.آی. ساتن، تحلیل‌گر اطلاعات، گزینه‌های ایران را چنین تشریح کرده است: ۱) مین‌گذاری با مین‌های دریایی که با عبور کشتی‌ها منفجر می‌شوند؛ ۲) استفاده از موشک‌های بالستیک ضدکشتی، مشابه حملات حوثی‌ها در دریای سرخ از سال ۲۰۲۳؛ ۳) بهره‌گیری از ناوهای پهپادبر، قایق‌های تندرو و زیردریایی‌های کلاس غدیر که قادر به شلیک اژدر و مین‌گذاری هستند. ایران با وجود قدرت مرگبار محدود، با تعداد زیاد سکوها و توانایی حمله دوربرد، تهدیدی جدی ایجاد می‌کند. رزمایش‌های دریایی اخیر ایران با چین و روسیه در منطقه نشان‌دهنده هماهنگی راهبردی و چالشی مضاعف برای آمریکا و متحدانش است. با این ‌حال، ایران باید محتاط عمل کند تا محموله‌های نفتی چین که شریان حیاتی اقتصادش است، مختل نشود.

سید علی یزدی‌خواه، نماینده مجلس ایران، پیش از حملات آمریکا گفته بود بستن تنگه برای «حفظ منافع ملی» در برابر «تکبر جهانی» غرب ضروری است. اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA) گزارش داد که عربستان و امارات دارای زیرساخت‌هایی (خطوط لوله) برای دورزدن تنگه هستند، که می‌تواند اختلالات را تا حدی کاهش دهد، اما ظرفیت این خطوط محدود است. ایران هنوز نوع پاسخ خود را مشخص نکرده، اما تهدید به تلافی کرده است. بستن تنگه می‌تواند به حملات بیش‌تر آمریکا و اسرائیل منجر شود، که ممکن است زیرساخت‌های نفتی منطقه یا حتی رهبران ایران را هدف قرار دهد.

بستن تنگه هرمز اگرچه از نظر نظامی ممکن است، اما به دلیل فشارهای اقتصادی (به‌ویژه از سوی چین) و خطر تشدید نظامی، گزینه‌ای پرریسک برای ایران است. با این ‌حال، حتی تهدید به بستن تنگه، بازارهای انرژی را متلاطم کرده و قیمت‌ها را بالا برده است. تصمیم نهایی ایران می‌تواند مسیر این درگیری را به‌سوی صلح یا یک بحران جهانی نفتی هدایت کند. / منبع