اروپا، ایران و مذاکرات هسته‌ای

مذاکرات هسته‌ای اروپا با ایران در تابستان ۲۰۲۵ بر مکانیسم «اسنپ‌بک» متمرکز است. طبق توافق برجام، تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد علیه فعالیت‌های هسته‌ای ایران در اکتبر ۲۰۲۵ به‌طور کامل لغو می‌شود. تا پیش از این تاریخ، کشورهای باقی‌مانده در توافق (انگلیس، فرانسه، آلمان یا تروئیکای اروپایی، چین و روسیه) می‌توانند به‌صورت یک‌جانبه تحریم‌های لغوشده را بازگردانند. پس از ماه اکتبر، این مکانیسم منقضی خواهد شد. پس از حملات نظامی بی‌سابقه اسرائیل و آمریکا به ایران در ماه ژوئن، که برخی تحلیل‌گران آن را غیرقانونی می‌دانند، اروپا برای کاهش خطر درگیری نظامی باید از اسنپ‌بک به‌صورت راهبردی استفاده کند. یکی از راه‌ها، تمدید تاریخ انقضای مکانیسم به‌جای استفاده یا از دست‌دادن آن است. به‌تازگی، تروئیکای اروپایی پیشنهاد تمدید را به ایران ارائه کرده و مذاکرات قرار است از سر گرفته شود. آن‌ها نیاز به نقشه‌راهی برای چگونگی اجرای تمدید و اهداف آن دارند.

بر اساس توافق برجام، محدودیت‌های برنامه هسته‌ای ایران به‌تدریج منقضی می‌شوند. پس از اکتبر ۲۰۲۵، پرونده هسته‌ای ایران از دستور کار شورای امنیت خارج خواهد شد، که برای حسن روحانی، رئیس‌جمهور پیشین ایران، امتیازی برای توجیه توافق بود. اما خروج آمریکا در سال ۲۰۱۸ و اعمال مجدد تحریم‌ها، ایران را به افزایش فعالیت‌های هسته‌ای سوق داد. تروئیکای اروپایی معتقدند این فعالیت‌ها فراتر از نیازهای غیرنظامی است و خطر تسلیحاتی‌شدن دارد. ایران اما مدعی است پس از خروج آمریکا و عدم تحقق مزایای اقتصادی، حق عبور از محدودیت‌ها را دارد. لغو تحریم‌های سازمان ملل به ایران اجازه می‌دهد بدون محدودیت، فناوری هسته‌ای تهیه کند، اگرچه تحریم‌های آمریکا و تعهدات ایران به معاهده منع گسترش تسلیحات هسته‌ای همچنان محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند.

اسنپ‌بک به معنای بازگرداندن تحریم‌ها بدون خطر وتوی چین یا روسیه است. کشوری که خواستار اسنپ‌بک است، باید فرآیند حل اختلاف را طی کند که حدود ۳۰ تا ۳۵ روز زمان می‌برد. اگر اختلاف حل نشود، موضوع به شورای امنیت ارجاع می‌شود و در صورت عدم تصویب قطعنامه‌ای برای ادامه لغو تحریم‌ها، تحریم‌های قبلی بازمی‌گردند. انگلیس و فرانسه می‌توانند با جلوگیری از اجماع، تحریم‌ها را بازگردانند. این مکانیسم در اکتبر ۲۰۲۵ منقضی می‌شود. تروئیکای اروپایی ممکن است ادعا کند فرآیند حل اختلاف را در سال ۲۰۲۰ آغاز کرده یا با استناد به عدم پایبندی ایران، به‌طور مستقیم به شورای امنیت مراجعه کند. با توجه به ریاست روسیه بر شورای امنیت در ماه اکتبر، تروئیکای اروپایی احتمالا ماه آگوست را برای شروع فرآیند مناسب می‌دانست.

بازگرداندن تحریم‌های سازمان ملل به قانون اتحادیه اروپا تبدیل می‌شود، اما تاثیر اقتصادی آن به دلیل تحریم‌های آمریکا محدود خواهد بود. با این حال، روابط رو به وخامت اروپا و ایران، به‌ویژه پس از حمله روسیه به اوکراین و نزدیکی تهران به مسکو، ممکن است مانع لغو مجدد تحریم‌های اتحادیه اروپا شود. این موضوع می‌تواند ایران را به پذیرش تمدید اسنپ‌بک ترغیب کند. اهداف تروئیکای اروپایی از اسنپ‌بک شامل دفاع از معاهده منع گسترش تسلیحات هسته‌ای و فشار بر ایران برای امتیازدهی است، اما حملات اخیر آمریکا و اسرائیل به سایت‌های هسته‌ای ایران، اعتبار معاهده منع گسترش تسلیحات هسته‌ای را تضعیف کرده و احتمالا ایران از این موضوع برای جلب حمایت بین‌المللی بهره خواهد برد. چین و روسیه نیز احتمالا با اسنپ‌بک مخالفت می‌کنند.

اسنپ‌بک نمی‌تواند ایران را به پذیرش توقف کامل غنی‌سازی وادارد. تجربه نشان داده ایران در برابر فشار، تشدید متقابل را انتخاب می‌کند و از حق غنی‌سازی دست نمی‌کشد. تهدید ایران به خروج از معاهده منع گسترش تسلیحات هسته‌ای در صورت اعمال اسنپ‌بک، نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را حذف می‌کند و اروپا را به اطلاعات اسرائیل و آمریکا وابسته می‌سازد. این امر ممکن است اسرائیل را به حملات بیش‌تر ترغیب کند و ایران را به ساخت تأسیسات مخفی سوق دهد. پیشنهاد تمدید اسنپ‌بک توسط تروئیکای اروپایی گامی مثبت است. آن‌ها باید توافقی زمان‌مند برای تمدید این مکانیسم با ایران و آمریکا ایجاد کنند. انگلیس و فرانسه می‌توانند قطعنامه‌ای برای تمدید اسنپ‌بک پیشنهاد دهند و به ایران یک سال فرصت برای مذاکره با واشنگتن بدهند. در مقابل، ایران باید نظارت بین‌المللی بر برنامه هسته‌ای خود را از سر بگیرد. با توجه به قانون جدید ایران که درخواست‌های بازرسی آژانس را به شورای عالی امنیت ملی واگذار کرده، همکاری اولیه دشوار است. تروئیکای اروپایی می‌تواند چین را به‌عنوان ناظر موقت وارد کند تا پیش از بازگشت آژانس، جنبه‌های کلیدی برنامه هسته‌ای ایران را راستی‌آزمایی کند. این امر برای ایران، چین و اروپا سودمند است و می‌تواند تنش‌های نظامی را کاهش دهد./ منبع