جهان‌شمولی خلیج‌فارس: قدرت‌های میانی در حال ظهور

تشدید تنش‌های ژوئن بین اسرائیل و ایران بار دیگر آسیب‌پذیری کشورهای شورای همکاری خلیج‌فارس را در برابر بی‌ثباتی منطقه‌ای آشکار کرد. این بحران پرسشی کلیدی را مطرح می‌کند: آیا این کشورها، به‌ویژه عربستان و امارات به‌عنوان قدرت‌های میانی در حال ظهور، و همسایگان دیپلماتیک‌تر مانند قطر و عمان، می‌توانند از دیپلماسی واکنشی فراتر روند و نقشی راهبردی در شکل‌دهی آینده منطقه ایفا کنند؟ این کشورها با وجود وابستگی به چتر امنیتی آمریکا، بی‌اعتمادی به ایران و نگرانی از تهاجم نظامی اسرائیل، فرصتی برای کاهش ریسک و ایجاد محیطی امن‌تر دارند.

عربستان و امارات از نقش سنتی تأمین‌کنندگان انرژی فراتر رفته و با استفاده از ثروت حاکمیتی، موقعیت جغرافیایی و محیط‌های تجاری مناسب، به مراکز مالی، لجستیکی و فناوری‌های نوظهور تبدیل شده‌اند. صندوق سرمایه‌گذاری عمومی عربستان و مبادله ابوظبی در زمینه‌هایی مانند انرژی‌های تجدیدپذیر، هوش مصنوعی و خودروهای برقی سرمایه‌گذاری‌های جهانی انجام داده‌اند. ریاض با میزبانی رویدادهای ورزشی و عرضه‌های اولیه سهام، به دنبال جایگاه مالی بین شرق و غرب است. این قدرت اقتصادی با دیپلماسی جسورانه‌تری همراه شده است. توافق عربستان-ایران با میانجی‌گری چین در سال ۲۰۲۳ و نقش میانجی‌گری خلیج‌فارس در بحران‌هایی مانند سودان و اوکراین، نشان‌دهنده تمایل به شکل‌دهی نتایج منطقه‌ای است. این کشورها همچنین در زیرساخت‌های دیجیتال جهانی، مانند کابل‌های زیردریایی و مراکز داده، سرمایه‌گذاری کرده و در گفتگوهای مربوط به حاکمیت هوش مصنوعی مشارکت دارند.

جغرافیا و ساختار اقتصادی، کشورهای حاشیه خلیج‌فارس را در برابر تنش‌های ایران و اسرائیل آسیب‌پذیر کرده است. تنگه هرمز که ۳۰ درصد نفت جهان از آن عبور می‌کند، برای اقتصاد جهانی حیاتی است. تنش‌های ژوئن باعث لغو پروازها، افزایش نرخ حمل‌ونقل دریایی و اختلال در سیستم‌های ناوبری شد. قیمت نفت برنت پس از آتش‌بس تثبیت شد، اما نشان‌دهنده تأثیر سریع تنش‌ها بر بازارها بود. شورای همکاری خلیج‌فارس به‌طور یکپارچه حملات اسرائیل به ایران را محکوم کرد و آن را نقض منشور سازمان ملل دانست. با این‌ حال، پاسخ‌ها متفاوت بود: عمان حملات را به دلیل اختلال در مذاکرات هسته‌ای محکوم کرد، قطر میانجی‌گری آتش‌بس را پیشنهاد داد و عربستان با تأکید بر همبستگی اسلامی، اسرائیل را تهدید فوری‌تری دانست. برخی رهبران کشورهای حاشیه خلیج‌فارس شاید در خفا از تضعیف زیرساخت هسته‌ای ایران استقبال کرده باشند.

آتش‌بس ژوئن ادامه دارد، اما خطر درگیری جدید بالاست. کشورهای خلیج‌فارس با محدودیت‌هایی مانند وابستگی به آمریکا و پیچیدگی رقابت‌های منطقه‌ای مواجه‌اند، اما می‌توانند اقدامات عملی مانند سازوکار هشدار زودهنگام منطقه‌ای، ابتکار ایمنی هسته‌ای و کنسرسیوم آمادگی برای همه‌گیری را پیش ببرند. این ابتکارات غیرسیاسی می‌توانند ارتباطات را تقویت و ریسک‌ها را کاهش دهند. صندوق‌های ثروت حاکمیتی نیز می‌توانند با مشوق‌های اقتصادی، همکاری را ترویج کنند. این بحران می‌تواند نقطه عطفی برای تبدیل کشورهای خلیج‌فارس از واکنش‌دهندگان به تثبیت‌کنندگان منطقه‌ای باشد؛ مشروط به هماهنگی و اراده برای ریسک‌های حساب‌شده./ منبع