سیاست موازنه گرای جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه

روابط ایران و روسیه در طول تاریخ خود دوره‌های متنوعی از همکاری و تقابل را تجربه کرده است. آغاز روابط رسمی میان دو کشور به سال ۱۵۲۱ میلادی و دوران صفوی بازمی‌گردد. در قرن نوزدهم، جنگ‌های ایران و روسیه در دوره قاجار در سال‌های ۱۸۰۴ تا ۱۸۱۳ و ۱۸۲۶ تا ۱۸۲۸ منجر به شکست ایران و جدایی سرزمین‌هایی گسترده همچون قفقاز جنوبی، داغستان و نواحی گرجی و ارمنی شد. این نتایج در قالب عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای تثبیت گردید. در دوران رضاشاه، با وجود افزایش قابل توجه صادرات و واردات میان دو کشور، تلاش شد وابستگی اقتصادی به روسیه کاهش یابد و موافقت‌نامه‌های کوتاه‌مدتی برای تنظیم روابط بازرگانی منعقد گردید، اگرچه مسائلی چون ترانزیت کالا و شیلات دریای خزر همچنان حل‌نشده باقی ماند. در سال‌های پایانی حکومت محمدرضاشاه، ساختار روابط ایران و شوروی سابق مبتنی بر تعادل، ثبات و همکاری همراه با رقابت ژئوپلیتیکی شکل گرفت. در دوره معاصر، این روابط به همکاری راهبردی نزدیک‌تری رسیده و تحت تأثیر عواملی چون منابع عظیم نفت و گاز، نیروی انسانی قابل توجه، توانمندی‌های نظامی و شرایط سیاسی منطقه‌ای و بین‌المللی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار شده است. روابط کنونی ایران و روسیه در تاریخ مناسبات دو کشور کم‌نظیر ارزیابی می‌شود و فراتر از همکاری‌های دوجانبه، واجد ابعاد ژئواستراتژیک است که متأثر از تحولات بین‌المللی و منطقه‌ای بوده و مورد توجه تحلیل‌گران قرار دارد. در تعریف روابط راهبردی از نگاه ایران، کشور طرف باید توان پاسخ‌گویی به نیازهای حیاتی در مقاطع حساس را داشته باشد و تلاش شده این برداشت مورد تأیید طرف مقابل نیز واقع گردد. روسیه پس از احیای نسبی قدرت نظامی و اقتصادی خود و محدودکردن نفوذ آمریکا و غرب در امور داخلی، به‌عنوان یکی از قدرت‌های بزرگ هسته‌ای و عضو دائم شورای امنیت با حق وتو، سیاست همگرایی با کشورهای مستقل نظیر ایران و چین را در پیش گرفته است. این کشور در برابر یک‌جانبه‌گرایی آمریکا موضع‌گیری کرده و به‌دنبال گسترش روابط با شرکای آسیایی است. ایران و روسیه به‌عنوان دو اقتصاد عمده اوراسیا ظرفیت‌های گسترده‌ای در حوزه‌های مختلف برای همکاری دارند. همکاری‌های بالقوه شامل بخش‌های علمی، فناوری، صنایع سنگین، ساخت نیروگاه، مدرن‌سازی خطوط راه‌آهن، تولید واگن‌های پیشرفته، انرژی و اکتشاف منابع معدنی است. در شرایط اعمال تحریم‌های غربی بر ایران و روسیه، اهمیت این همکاری‌ها دوچندان می‌شود و ضرورت هم‌افزایی در عرصه‌های مختلف بیشتر احساس می‌گردد. این رویکرد می‌تواند به افزایش توان دو کشور در مقابله با فشارهای خارجی، توسعه زیرساخت‌ها و بهره‌برداری مؤثرتر از ظرفیت‌های اقتصادی و فناورانه منجر شود. ساختار کنونی روابط که بر پایه تجربیات تاریخی و الزامات ژئوپلیتیکی بنا شده، ضمن انعطاف‌پذیری، هدف تحکیم جایگاه بین‌المللی و منطقه‌ای دو طرف را دنبال می‌کند. روابط ایران و روسیه در بستر تاریخی طولانی و پیچیده از خصومت و منازعه به همکاری و همگرایی رسیده و اکنون با محوریت منافع مشترک و مقابله با تهدیدات مشترک، مسیر جدیدی از شراکت را تجربه می‌کند که برمبنای تعامل متوازن و افزایش وابستگی متقابل استوار است./ منبع