چین می‌کوشد شعله‌های بحرانی را خاموش کند که ممکن است آسیا را از هم بپاشاند

با آغاز پروژه بزرگ سدسازی چین بر رود یارلونگ تسانگپو در فلات تبت، که در صورت تکمیل، بزرگ‌ترین نیروگاه برق‌آبی جهان خواهد بود، نگرانی‌ها درباره پیامدهای محیط ‌زیستی و امنیتی این پروژه برای کشورهای پایین‌دست نظیر هند و بنگلادش افزایش یافته است. چین می‌گوید هدف از این پروژه که ۱۶۷ میلیارد دلار هزینه دارد، حفظ اکولوژی و ارتقای رفاه منطقه‌ای است، اما هند و بنگلادش نگران اثرات آن بر دسترسی به آب شیرین در آینده هستند.

در هند، این پروژه با واکنش شدید مسئولان ایالتی مواجه شده است. وزیر ایالت آروناچال پرادش از این سد به‌عنوان «بمب ساعتی آبی» یاد کرده و آن را تهدیدی جدی تلقی کرده است. هم‌زمان، در منطقه کشمیر نیز تنش‌ها بر سر منابع آبی بالا گرفته است؛ به‌ویژه پس از حمله تروریستی در ماه آوریل گذشته در دره بایسران که به تعلیق یک‌جانبه «پیمان آب‌های رود سند» از سوی هند انجامید.

پیمان آب‌های رود سند که در سال ۱۹۶۰ با میانجی‌گری بانک جهانی بین هند و پاکستان امضا شد، به هر یک از دو کشور حقوقی مشخص بر رودهای آبگیر سند اعطا کرده بود. بر اساس این معاهده، پاکستان حق استفاده از رودهای غربی (سند، جلوم، چناب) و هند از رودهای شرقی (راوی، بیاس، ستلج) را دارد. همچنین هند می‌تواند از رودهای غربی برای تولید برق و آبیاری استفاده کند؛ مشروط بر اینکه حجم قابل توجهی از آب را ذخیره یا منحرف نکند.

با تعلیق این معاهده، هند اکنون در حال بررسی طرحی بلندپروازانه برای انتقال آب‌های مازاد کشمیر به ایالت‌های شمالی خود نظیر پنجاب، هاریانا و حتی راجستان است. یکی از اجزای این طرح، ساخت کانالی ۱۱۳ کیلومتری برای انتقال آب از کشمیر به سایر مناطق است. این اقدام باعث واکنش شدید از سوی اسلام‌آباد و احزاب سیاسی کشمیر شده و منجر به بروز اختلافات تازه‌ای میان ایالت‌های هند بر سر منابع آبی شده است.

پاکستان، این اقدام هند را «عملی جنگی» توصیف کرده است. در واکنشی متقابل، پاکستان توافق‌نامه شیملا (۱۹۷۲) را تعلیق کرده و نسبت به عواقب این اقدامات هشدار داده است. برخی چهره‌های راهبردی در پاکستان و هند بر این باورند که در صورت ادامه روند فعلی، یک جنگ بر سر منابع آبی، خصوصا در کشمیر، اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

سیاست‌مداران هندی نظیر آمیت شاه، وزیر کشور، نیز بر عزم دولت برای استفاده حداکثری از آب‌های سند تأکید کرده و گفته‌اند که ظرف سه سال آینده آب‌های سند به راجستان منتقل خواهد شد. اظهاراتی از این دست، نگرانی‌های پاکستان درباره تهدید دسترسی به آب برای ۲۴۰ میلیون نفر از مردم خود را تشدید کرده است.

بلاول بوتو زرداری، وزیر خارجه پیشین پاکستان، در مصاحبه‌ای ضمن هشدار نسبت به اقدام هند، این وضعیت را «تروریسم آبی» خوانده و تأکید کرده که چنین رفتارهایی خلاف اصول گاندی و میراث فرهنگی مشترک هند و پاکستان است. او همچنین خواهان آغاز گفت‌وگوی جامع بین دو کشور برای حل‌وفصل مناقشات، از جمله مسئله کشمیر و آب، شده است.

در سطح بین‌المللی، دیوان دائمی داوری در لاهه اعلام کرده که تعلیق یک‌جانبه پیمان آب‌های رود سند از سوی هند موجب سلب صلاحیت این دادگاه در رسیدگی به شکایت پاکستان نمی‌شود. هند در واکنش، این روند قضایی را «نمایشی» خوانده و آن را رد کرده است.

تحلیلگران ژئوپلیتیک هشدار می‌دهند که درگیری آبی میان هند و پاکستان می‌تواند منطقه را به‌سوی بی‌ثباتی بیشتری سوق دهد؛ به‌ویژه با توجه به روابط نزدیک چین و پاکستان و نقش راهبردی چین به‌عنوان کشور بالادست در مسئله آب. چین که خود عضو هیچ معاهده بین‌المللی در حوزه آب نیست، نسبت به هرگونه اقدام هند برای تغییر مسیر جریان آب هشدار داده است.

ویکتور گائو، استاد دانشگاه و تحلیل‌گر روابط بین‌الملل در چین، ضمن ابراز نگرانی نسبت به اقدامات هند، اعلام کرده که چین در صورت ادامه روند فعلی ممکن است مجبور به مداخله شود. او با اشاره به موقعیت جغرافیایی چین به‌عنوان کشور بالادست، هند را به خویشتن‌داری دعوت کرده و تأکید کرده که قطع یا تغییر مسیر آب‌ها برای کشورهای میان‌دست یا پایین‌دست تبعاتی جدی خواهد داشت.

از دید برخی تحلیلگران، راه‌حل نهایی نه در افزایش تنش، بلکه در حرکت به سوی توافقی چندجانبه بین چین، هند و پاکستان نهفته است. پیشنهادی نظیر توافق سه‌جانبه بر سر مناطق حساس مانند یخچال سیاچن، که منشأ آب‌های حیاتی چون نئلام و کیشانگانگا است، می‌تواند به کاهش تنش و استفاده پایدار از منابع آبی منجر شود. آن‌ها معتقدند که تداوم خصومت هند و پاکستان به‌نفع هیچ‌یک نیست و بحران آب را می‌توان تبدیل به فرصتی برای دیپلماسی سازنده منطقه‌ای کرد./ منبع