چالش‌های حکمرانی جهانی سازمان ملل در هشتادمین سال

سازمان ملل که در کنفرانس سال ۱۹۴۵ سان‌فرانسیسکو تأسیس شد، در هشتادمین سال خود با چالش‌های بی‌سابقه‌ای مواجه است. جنگ‌های بی‌امان در اوکراین و غزه، کاهش بودجه هنگفت توسط آمریکا، و بحران‌های انسانی فزاینده، این نهاد لیبرال پساجنگ را به نقطه‌ای بحرانی رسانده است. با این حال، نهادهای بین‌المللی، هرچند ناقص، برای تقویت همکاری و نظم جهانی ضروری‌اند. سازمان ملل می‌تواند اهمیت دیپلماتیک خود را با اصلاحات ساختاری بازسازی کند.

سازمان ملل سال‌هاست به دلیل مکانیزم‌های ضعیف اجرایی، مأموریت‌های غیرعملی، بن‌بست در تصمیم‌گیری شورای امنیت، و بوروکراسی دست‌وپاگیر مورد انتقاد است. تشدید درگیری‌ها در سوریه، غزه، و اوکراین، اجماع در مورد تحریم‌ها، خلع سلاح، و حل مناقشه را دشوار کرده است. عقب‌نشینی آمریکا که حدود ۲۲ درصد بودجه عمومی سازمان ملل و ۲۵ درصد بودجه عملیات حفظ صلح را تأمین می‌کند، با کاهش نزدیک به یک میلیارد دلار بودجه، خلاء مالی بزرگی ایجاد کرده است. از زمان روی کار آمدن ترامپ در سال ۲۰۲۵، آمریکا از سازمان بهداشت جهانی، شورای حقوق بشر، توافق پاریس، و یونسکو خارج شده است. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، نظم جهانی پساجنگ را منسوخ و سلاحی علیه آمریکا خوانده و رویکرد واشنگتن به حل مناقشه و کمک را به‌سمت تعامل دوجانبه سوق داده است.

با وجود انتقادات، مطالعات نشان می‌دهد سازمان‌های بین‌المللی انعطاف‌پذیرند و می‌توانند با راهبرد‌های تطبیقی یا مقاومتی در برابر آشوب سیاسی دوام آورند. بن‌بست کنونی شورای امنیت یادآور جنگ سرد است؛ زمانی که رقابت آمریکا و شوروی قطعنامه‌های مربوط به کره، کوبا، و ویتنام را متوقف کرد. قدرت نامتوازن ناشی از وتوی پنج عضو دائم با مجمع عمومی نماینده‌تر تعدیل شده است. قطعنامه اتحاد برای صلح (۱۹۵۰) به مجمع عمومی اجازه توصیه اقدامات جمعی در صورت ناکامی شورای امنیت را داد. به‌عنوان مثال، مجمع عمومی پس از آنکه فرانسه و بریتانیا رسماً فلسطین را به رسمیت شناختند، به‌تازگی با وجود مخالفت آمریکا، اعلامیه نیویورک برای راه‌حل دو کشوری اسرائیل و فلسطین را تأیید کرد.

از منظر سازمانی، زمان‌های دشوار اقدامات قاطع می‌طلبد. در ابتکار سازمان ملل در هشتادمین سال، پیشنهادهای کاهش هزینه مانند کاهش بیست درصدی بودجه ۷/۳ میلیارد دلاری سازمان ملل و ادغام برنامه‌های هم‌پوشان، مانند کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییر اقلیم با برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد و برنامه مشترک سازمان ملل برای اچ‌آی‌وی/ایدز از طریق سازمان بهداشت جهانی، مطرح شد. این اقدامات برای اولویت دادن به مأموریت‌های حفظ صلح و حفاظت از برنامه‌های کشورهای کمتر توسعه‌یافته و کشورهای جزیره‌ای کوچک در حال توسعه است.

نیاز به اصلاحات فوری است. «پیمان برای آینده»، سندی جامع با ۵۶ تعهد در سه ستون توسعه پایدار، صلح و امنیت، و حقوق بشر، در سال ۲۰۲۴ توسط مجمع عمومی ۱۹۳ عضوی تصویب شد، اما با مخالفت هفت کشور مواجه شد که عمدتاً تحت تحریم‌های سازمان ملل‌اند. این اختلاف، ناامیدی معاصر از سازمان را نشان می‌دهد، اما در نبود جایگزین، جایگاه سازمان ملل غیرقابل‌انکار است. با عقب‌نشینی آمریکا، چین با ابتکار حکمرانی جهانی در اجلاس سازمان همکاری شانگهای، نفوذ خود را افزایش داده و پانصد میلیون دلار به سازمان بهداشت جهانی تعهد کرده است. با این حال، اصلاح شورای امنیت با مقاومت پنج عضو دائم مواجه خواهد شد. برای حفظ نظم چندجانبه، سازمان ملل باید اصلاحات گسترده‌ای انجام دهد و با مقاومت مقابله کند. هیچ مجمع چندجانبه دیگری با گستره سازمان ملل همخوانی ندارد. واقع‌گرایان اشاره می‌کنند که سازمان ملل در پیشگیری یا حل مناقشات موفق نبوده، اما تلاش‌های انسان‌دوستانه و صلح‌سازانه‌اش برای مدیریت پیامدهای خشونت شدید حیاتی بوده است. سازمان ملل شکاف نهادی را پر می‌کند و به عنوان «عامل جهانی» عمل می‌کند. مسائل فرامرزی مانند تغییرات اقلیمی، مهاجرت، و مناقشه نیازمند راهبرد جهانی هماهنگ‌اند. مسائل نوظهور مانند هوش مصنوعی و اکتشاف فضا به چارچوب‌های نظارتی نیاز دارند و سازمان ملل بستری مشروع برای مذاکرات چندجانبه فراهم می‌کند. با این حال، پیشرفت به چگونگی سازگاری سازمان با جهان چندقطبی جدید بستگی دارد./ منبع