توافق صلح ارمنستان-آذربایجان: فرصت‌ها و چالش‌ها برای نقش فزاینده ترکیه در قفقاز جنوبی

در تاریخ ۸ آگوست ۲۰۲۵، ، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، میزبانی امضای یک توافق‌نامه تاریخی صلح بین الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان و نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، در کاخ سفید را بر عهده داشت. اگرچه برخی مسائل باقی‌مانده میان دو کشور حل نشده‌اند، اما فشار ایالات متحده برای نهایی‌کردن توافق به‌ویژه بر سر کنترل کریدور زنگزور، که نقطه اختلاف اصلی بود، از اهمیت بالایی برخوردار بود. در این روند، رئیس‌جمهور ایالات متحده برای ایفای نقش میزبانی در مراسم و رسیدن به توافق بر سر کریدور زنگزور، یک نقش نمادین یافت و تمجید مهمی از سوی مهمانان خود دریافت کرد.

این توافق‌نامه، که به افزایش نفوذ آذربایجان و ترکیه در قفقاز جنوبی به‌خصوص به ضرر روسیه و ایران منجر می‌شود، چالش‌های جدیدی را برای ترکیه به همراه دارد. به‌رغم این‌که این توافق به منافع ترکیه کمک می‌کند، نگرانی‌هایی درباره تلاش‌های احتمالی روسیه و ایران برای تضعیف آن وجود دارد.

در دهه‌های اخیر، تحولات مختلفی موجب تغییرات عمده‌ای در توازن قدرت در قفقاز جنوبی شده است. از جمله این تغییرات می‌توان به کاهش نفوذ ایران، مشغول‌شدن روسیه به جنگ اوکراین و کاهش حمایت‌ها از ارمنستان اشاره کرد. همچنین، آذربایجان با تقویت توان نظامی خود و همکاری با ترکیه و اسرائیل قادر به بازپس‌گیری مناطق اشغال‌شده توسط ارمنستان شد.

در راستای این تغییرات، ترکیه به‌دنبال تبدیل‌شدن به یک قطب تجاری مهم میان شرق و غرب است. مسیر کریدور میانه، که از ترکیه به چین و اروپا می‌رسد، از جمله پروژه‌های راهبردی برای تحقق این هدف است. این کریدور به‌ویژه به‌دلیل سرعت و هزینه کمتر نسبت به مسیرهای دریایی، جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است.

مهمترین مسئله در این راستا، کریدور زنگزور است که از ارمنستان عبور کرده و آذربایجان را به ناحیه خودمختار نخجوان متصل می‌کند. هرچند در توافق آتش‌بس سال ۲۰۲۰، روسیه به‌عنوان ناظر کریدور زنگزور معرفی شده بود، اما اکنون با خروج نیروهای روسی از منطقه و تقویت نقش ایالات متحده، این کریدور تحت کنترل یک شرکت آمریکایی قرار گرفته است. این تحول نشان‌دهنده کاهش نفوذ روسیه در قفقاز جنوبی است.

با این حال، ترکیه نسبت به اقدامات تحریک‌آمیز از سوی روسیه محتاط است و به‌دنبال استفاده از این توافق برای ایجاد یک منطقه همکاری تجاری است که شامل روسیه و حتی ایران نیز باشد. این در حالی است که تهدیدهایی از جانب مخالفان ارمنستان و نیز مشکلات داخلی ایران وجود دارد که می‌تواند به تهدیدی برای ثبات این توافق تبدیل شود. همچنین، خطرات راهبردی ناشی از کنترل ایالات متحده بر کریدور زنگزور وجود دارد که ممکن است به تضعیف منافع ترکیه در آینده منجر شود.

در مجموع، توافق صلح میان ارمنستان و آذربایجان در راستای پایان‌دادن به یکی از طولانی‌ترین درگیری‌های مسلحانه در منطقه، درهای جدیدی را برای همکاری اقتصادی و تجاری در قفقاز جنوبی باز کرده است. این توافق نشان‌دهنده تغییرات اساسی در پارادایم سیاسی منطقه است و می‌تواند الگویی برای حل منازعات دیگر در غرب آسیا باشد. / منبع