اردوغان در نشست سازمان همکاری شانگهای و نقش تازه ترکیه در موازنه اوراسیا

حضور رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، در اجلاس سازمان همکاری شانگهای در تیانجین چین لحظه‌ای مهم برای این کشور و برای بلوکی بود که ۴۱ درصد جمعیت جهان را نمایندگی می‌کند. ترکیه نخستین و تنها عضو ناتوست که از سال ۲۰۱۲ جایگاه شریک گفت‌وگو در سازمان دارد و این موقعیت نادر نشان‌دهنده تلاش آگاهانه آنکارا برای قرارگرفتن میان دو جهان است: از یک‌سو پایبند به اتحادهای سنتی غربی و از سوی دیگر در حال سرمایه‌گذاری در شراکت‌های اوراسیایی. ترکیه خود را پلی میان بروکسل، پکن، واشنگتن و مسکو معرفی می‌کند.

ترکیه در سال ۲۰۱۷ ریاست باشگاه انرژی سازمان را بر عهده گرفت و در مرکز بحث‌های مهم منابع در اوراسیا قرار گرفت. تجارت این کشور با چین و روسیه در سال‌های اخیر افزایش یافته و منطق اقتصادی نزدیکی به سازمان را تقویت کرده است. فراتر از مبادلات اقتصادی، سازمان برای آنکارا دریچه‌ای به آسیای مرکزی است؛ جایی که قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان به‌عنوان اعضای بنیان‌گذار، پیوندهای فرهنگی، زبانی و سیاسی با ترکیه دارند. همچنین درخواست جمهوری آذربایجان برای عضویت کامل، این بُعد ترک‌محور را تقویت می‌کند و به ترکیه اهرم ژئوپلیتیکی می‌دهد تا هویت خود را هم به‌عنوان قدرتی در ناتو و هم بازیگری اوراسیایی تثبیت کند.

اجلاس ۳۱ آگوست تا اول سپتامبر در تیانجین می‌تواند معادلات ژئوپلیتیک اوراسیا را بازتعریف کند. سازمان که زمانی یک انجمن امنیتی محدود برای مقابله با تروریسم، جدایی‌طلبی و افراط‌گرایی بود، امروز به یکی از مهم‌ترین اتحادهای منطقه‌ای قرن بیست‌ویکم بدل شده است. با عضویت کشورهایی چون چین، روسیه، هند، پاکستان، ایران، بلاروس و جمهوری‌های آسیای مرکزی، این بلوک اکنون بیش از ۳۴ درصد تولید ناخالص داخلی جهان را دربرمی‌گیرد.

این نشست در شرایط بحرانی جهانی برگزار شد: جنگ اوکراین، بی‌ثباتی در غرب‌آسیا، تعرفه‌های تازه دونالد ترامپ که تجارت جهانی را برهم زد و تشدید رقابت واشنگتن و پکن. در چنین فضایی، سازمان یکی از معدود مکان‌هایی است که رقبایی چون چین و هند یا هند و پاکستان در کنار هم می‌نشینند. حضور نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، اهمیت ویژه داشت زیرا نخستین سفر او به چین از سال ۲۰۱۸ بود و نشانه‌ای از احتمال بهبود روابط پکن و دهلی تلقی شد. بیش از دوازده رهبر دیگر از کشورهای ناظر و شریک گفت‌وگو نیز در این نشست دو روزه شرکت کردند.

اردوغان به‌عنوان میهمان افتخاری بر اهمیت فزاینده ترکیه برای سازمان افزود. هرچند آنکارا عضو کامل نیست، حضورش روایت شرق و غرب را پیچیده می‌کند. ترکیه، بنیان‌گذار ناتو، اکنون خود را نه اسیر یک اردوگاه بلکه به‌عنوان پیونددهنده معرفی می‌کند. این رویکرد در غرب با بدبینی روبه‌روست اما اردوغان نشان داده در بازی دوسویه مهارت دارد: بهره‌گیری از مزایای عضویت در ناتو و هم‌زمان گسترش روابط با اوراسیا در حوزه انرژی، تجارت و دیپلماسی.

در جهانی چندقطبی، منطق بقا در تنوع‌بخشی است. اقتصاد ترکیه به بازارهای غربی وابسته است، انرژی‌اش از روسیه تأمین می‌شود و جاه‌طلبی‌های تجاری‌اش با طرح «کمربند و جاده» چین گره خورده است. سازمان بستر توازن میان این نیازها را فراهم می‌کند و به آنکارا امکان می‌دهد به میانجی در بحران‌هایی چون جنگ اوکراین یا تحولات غرب‌آسیا تبدیل شود.

هرچند سازمان با شکاف‌هایی میان اعضا مواجه است، مانند رقابت دیرینه هند و پاکستان یا نگرانی‌ها از سلطه اقتصادی چین، حتی دستاوردهای محدود نیز ارزشمند تلقی می‌شوند. در بیانیه نهایی تیانجین، رهبران بر همکاری امنیتی و مبارزه با تروریسم و قاچاق مواد مخدر تأکید کردند و همچنین به مقابله مشترک با خطرات هوش مصنوعی و حق حاکمیت دولت‌ها بر تنظیم اینترنت پرداختند. آنان حملات آمریکا و اسرائیل به ایران و کشته‌شدن غیرنظامیان در غزه را محکوم کردند، اما مانند بیانیه آستانه در سال ۲۰۲۴، اشاره‌ای به اوکراین نشد.

برای ترکیه، مشارکت در چنین مباحثی خود یک دستاورد است و امکان نفوذ در دستورکارهای اوراسیایی و تعمیق روابط دوجانبه را فراهم می‌کند. این کشور با میانجی‌گری در صادرات غلات میان روسیه و اوکراین، توسعه تجارت با چین و حفظ روابط دفاعی با ناتو و همچنین تقویت پیوندها با آسیای مرکزی نشان می‌دهد ارزش انعطاف‌پذیری را درک کرده است. همین انعطاف است که به ترکیه اهرم قدرت می‌دهد؛ شنونده پکن و مسکو بودن در حالی که با بروکسل و واشنگتن نیز ارتباط دارد. در جهانی بدون قطب واحد، این هویت دوگانه ترکیه را به بازیگری بدل کرده که می‌تواند از میان شکاف‌ها حرکت کند./ منبع