ژئوپلیتیک تجارت: تلاش آسیای مرکزی برای حاکمیت لجستیکی

آسیای مرکزی به‌دلیل موقعیت راهبردی میان روسیه، چین و اروپا، نقشی حیاتی در مسیرهای تجاری در حال تکامل اوراسیا ایفا می‌کند. با این حال، رقابت برنامه‌های قدرت‌های بزرگ، تأمین مالی نامتوازن و ضعف در هماهنگی منطقه‌ای، مانع از تبدیل‌شدن این منطقه به یک مرکز لجستیکی مستقل شده است. تهاجم روسیه به اوکراین و اختلال در زنجیره‌های تأمین جهانی، آسیای مرکزی را از یک منطقه ترانزیتی حاشیه‌ای به مرکز رقابت قدرت‌ها بدل کرده است. جغرافیای محصور در خشکی این منطقه باعث شده هزینه‌های تجاری ۱.۴ برابر بیشتر از کشورهای ساحلی باشد؛ به‌طوری که هزینه جابه‌جایی کالا در مسافت‌های طولانی معادل تعرفه‌ای ۳۰۰ تا ۳۵۰ درصدی بر کالاها سنگینی می‌کند.

چین با راهبرد «کمربند و جاده» به‌دنبال ایجاد مسیرهای زمینی جایگزین برای کاهش وابستگی به تنگه‌های دریایی مانند ملقا است. پکن در نیمه نخست سال ۲۰۲۵، حدود ۴۳ درصد از تعهدات جهانی خود در این طرح را به آسیای مرکزی اختصاص داد که بالاترین میزان ثبت شده است. امضای «معاهده حسن همجواری ابدی» در ژوئن ۲۰۲۵ در آستانه، سلطه ساختاری چین بر امنیت و اقتصاد منطقه را تثبیت کرد. پروژه هشت میلیارد دلاری راه‌آهن چین-قرقیزستان-ازبکستان (CKU) که پس از دهه‌ها مخالفت روسیه چراغ سبز گرفت، نخستین پیوند ریلی مستقیم چین به ازبکستان را فراهم می‌کند و مسیرهای تحت نفوذ روسیه را دور می‌زند. انتظار می‌رود حجم تجارت چین با این منطقه تا پایان سال ۲۰۲۵ از مرز یک‌صد میلیارد دلار عبور کند.

روسیه نیز که پس از جنگ اوکراین تحت تحریم‌های شدید قرار دارد، آسیای مرکزی را به شریان حیاتی خود برای دور زدن محدودیت‌ها تبدیل کرده است. مسکو با استفاده از مرزهای بدون گمرک اتحادیه اقتصادی اوراسیا در قزاقستان و قرقیزستان، زنجیره‌های تأمین موازی ایجاد کرده است. همچنین روسیه تمرکز ویژه‌ای بر دالان شمال-جنوب (INSTC) دارد تا از طریق ایران به بازارهای هند و جنوب آسیا دست یابد. در نوامبر ۲۰۲۵، راه‌آهن روسیه تخفیف‌های تهاجمی ۵۰ درصدی برای حمل فلزات و ۲۰ درصدی برای کانتینرها در شاخه شرقی این دالان اعمال کرد تا جذابیت این مسیر زمینی را در برابر مسیرهای دریایی ارزان‌تر حفظ کند. در مقابل، ایالات متحده و اتحادیه اروپا از طریق طرح‌هایی مانند «دروازه جهانی» (Global Gateway)  به‌دنبال ایجاد وزنه تعادلی در برابر نفوذ چین و روسیه هستند. اتحادیه اروپا متعهد به بسیج دوازده میلیارد یورو برای امنیت انرژی و زیرساخت‌های دالان میانی شده است. همچنین در نوامبر ۲۰۲۵، دونالد ترامپ میزبان رهبران منطقه در اجلاس C5+1 بود که در آن بر توسعه «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی» از طریق ارمنستان تأکید شد. منطقه نیز با ابتکار «ساخت آسیای مرکزی» به‌دنبال دو برابر کردن تجارت درون‌منطقه‌ای تا بیست میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۰ است. پروژه‌هایی نظیر کابل فیبر نوری زیردریایی خزر که در سال ۲۰۲۶ تکمیل می‌شود، نخستین اتصال دیجیتال مستقیم منطقه به اروپا را فراهم کرده و کنترل روسیه بر جریان داده‌ها را از بین می‌برد. / منبع