آمریکا در آستانه فرودآوردن ضربه‌ای سهمگین به قفقاز جنوبی است

یک گزارش جدید از رسانه اسپانیایی Periodista Digital ادعا کرده که ممکن است دولت ارمنستان در حال آماده‌سازی برای واگذاری کنترل گذرگاه مهمی در استان سیونیک به یک شرکت نظامی خصوصی آمریکایی باشد. اگر این ادعا صحت داشته باشد، تبعات آن برای منطقه قفقاز جنوبی بسیار گسترده خواهد بود. حضور مستقیم یک بازیگر امنیتی غربی در این منطقه می‌تواند موازنه ظریفی را که بین قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی وجود دارد، بر هم بزند.

دولت ارمنستان این گزارش را تکذیب کرده است، اما این سناریو کاملا غیرقابل تصور نیست. ایالات متحده در سال گذشته حضور نهادی خود را در ارمنستان تقویت کرده و اقداماتی از قبیل امضای منشور شراکت راهبردی، اصلاحات مرزی و گمرکی و همکاری‌های امنیتی انجام داده است. حضور مشاوران و پیمانکاران آمریکایی در خاک ارمنستان نیز نشانه‌ای از تلاش واشنگتن برای تثبیت نفوذ درازمدت در این کشور است؛ گرچه این اقدامات با پوشش «کمک‌های فنی» ارائه می‌شوند، اما بار ژئوپلیتیکی بالایی دارند.

نقطه کانونی این تحولات، گذرگاه سیونیک است که برای بسیاری از بازیگران منطقه‌ای دارای اهمیت راهبردی است. ایران این منطقه را دروازه‌ای به قفقاز می‌داند، روسیه آن را سدی دفاعی برای منافع منطقه‌ای خود می‌بیند، و چین به آن به‌عنوان بخشی از مسیرهای احتمالی ابتکار «کمربند و جاده» نگاه می‌کند. ورود آمریکا به این فضا، حتی به‌طور غیرمستقیم، برای همه این قدرت‌ها نوعی تحریک راهبردی تلقی خواهد شد.

از دیدگاه مسکو، این تحولات نشانه‌ عقب‌رانده‌شدن روسیه از قفقاز جنوبی است. برای تهران، این حضور آمریکا می‌تواند بخشی از یک روند محاصره‌ تدریجی تلقی شود. پکن نیز ریسک سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های بلندمدت در منطقه‌ای که در آن بازیگران همسو با آمریکا حضور امنیتی دارند را بیشتر خواهد دید. فرانسه که تلاش کرده در سال‌های اخیر به شریک دیپلماتیک ارمنستان تبدیل شود، ممکن است صحنه را به‌نفع هماهنگی عمیق‌تر بین آمریکا و ترکیه واگذار کند.

در این میان، ترکیه از این تحول به‌عنوان فرصتی راهبردی بهره خواهد برد. حضور غربی‌ها در گذرگاه سیونیک، مسیر مستقیمی را برای ارتباط بین ترکیه، جمهوری آذربایجان و آسیای مرکزی فراهم می‌کند. این مسیر هم اهداف ژئوپلیتیکی و هم منافع تجاری آنکارا را تأمین خواهد کرد؛ بدون آن‌که متهم به اعمال فشار یا تهدید نظامی شود. حضور آمریکا برای ترکیه نوعی پوشش مشروعیت‌آور فراهم می‌کند.

از سوی دیگر، ورود بازیگری چون یک شرکت نظامی خصوصی آمریکایی، بی‌پاسخ نخواهد ماند. حتی بدون امضای توافق‌نامه رسمی یا استقرار ارتش‌های بزرگ، این اقدام نوعی نفوذ واقعی محسوب می‌شود که از طریق قراردادها، برنامه‌های فنی و مشارکت‌های خصوصی صورت می‌گیرد. این نوع مداخله، نحوه‌ی ارزیابی ریسک و فرصت را برای سایر قدرت‌های منطقه‌ای تغییر می‌دهد.

قفقاز جنوبی یکی از معدود مناطق دنیاست که در آن قدرت‌های جهانی هنوز بدون درگیری مستقیم، به موازات یکدیگر فعالیت می‌کنند. این موازنه نه به‌خاطر هماهنگی، بلکه به‌خاطر آگاهی همه بازیگران از هزینه‌های درگیری برقرار مانده است. اما وقتی بازیگر جدیدی با ظرفیت‌های جهانی وارد این سیستم شود، همه محاسبات تغییر می‌کند.

حتی اگر جزئیات گزارش رسانه اسپانیایی نادرست باشد، سناریوی ترسیم‌شده با روندهای کنونی در سیاست آمریکا همخوانی دارد: ورود آرام و تدریجی از طریق ابزارهای غیرسنتی برای تغییر شرایط منطقه‌ای بدون درگیری مستقیم. اما این نوع اقدامات اگرچه در ظاهر «ثبات‌ساز» معرفی می‌شوند، ممکن است از دید قدرت‌های دیگر، نوعی بی‌ثباتی عمدی تلقی شود؛ به‌ویژه وقتی این بازیگران قدرت‌های هسته‌ای یا منطقه‌ای تأثیرگذار هستند.

در چنین محیط حساسی، هر نشانه‌ای از «گرما» باید جدی گرفته شود. دود ممکن است همیشه نشانه‌ آتش نباشد، اما حتما نشان می‌دهد که کسی دارد دمای بازی را بالا می‌برد./ منبع