آیا واشنگتن توافق ارمنستان و آذربایجان را نهایی می‌کند؟

مذاکرات صلح بین ارمنستان و آذربایجان پس از دیدار اخیر رهبران دو کشور وارد مرحله حساسی شده است. این مذاکرات که در پی توافق اصولی در ماه مارس شکل گرفته، فرصتی برای پایان‌دادن به دهه‌ها مناقشه بر سر قره‌باغ کوهستانی فراهم کرده است. شکست ارمنستان در جنگ سال ۲۰۲۰ و تهاجم سریع آذربایجان در سپتامبر ۲۰۲۳ که به بازپس‌گیری کامل قره‌باغ و خروج بیش از صد هزار ارمنی منجر شد، زمینه‌ساز تحولات کنونی است. در این میان، نقش میانجی‌گری روسیه که در سال ۲۰۲۰ آتش‌بس را برقرار کرده بود، کاهش یافته و نیروهای صلح‌بان روس به درخواست آذربایجان از منطقه خارج شده‌اند. این وضعیت فضایی برای حضور ایالات متحده به‌عنوان میانجی اصلی ایجاد کرده است.

ارمنستان، پس از ناکامی مسکو در حمایت از آن در برابر آذربایجان، به دنبال فاصله‌گرفتن از روسیه است. نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان با چرخش به سمت غرب و تلاش برای عادی‌سازی روابط با ترکیه، به‌دنبال شرکای جدید برای تقویت جایگاه کشورش است. این چرخش شامل دیدار تاریخی پاشینیان از استانبول در ژوئن، اولین دیدار یک رهبر ارمنی از ترکیه پس از استقلال در سال ۱۹۹۱، بوده است. با این حال، این سیاست با چالش‌های داخلی مواجه است. پس از شکست در قره‌باغ، مخالفان طرفدار روسیه، رسانه‌ها و کلیسای ارتدوکس ارمنستان پاشینیان را به خیانت ملی متهم کرده‌اند. با وجود این، پاشینیان در انتخابات پس از جنگ سال ۲۰۲۰ به دلیل نارضایتی عمومی از فساد و سوءمدیریت وابستگان به روسیه، پیروز شد. اما این حمایت ممکن است شکننده باشد.

آذربایجان، با حمایت نزدیک ترکیه و روابط قوی با اسرائیل به‌عنوان تأمین‌کننده اصلی تسلیحات و خریدار نفت، در مذاکرات دست بالا را دارد. این کشور نقش مهمی در کاهش تنش‌های منطقه‌ای، از جمله میانجی‌گری غیرمستقیم بین ترکیه و اسرائیل، ایفا کرده است. با این حال، دو مانع اصلی بر سر راه توافق صلح وجود دارد. نخست، درخواست آذربایجان برای حذف ارجاعات به قره‌باغ در قانون اساسی ارمنستان است که نیازمند برگزاری همه‌پرسی در ارمنستان است، فرایندی که می‌تواند برای پاشینیان از نظر سیاسی پرهزینه باشد. دوم، اختلاف بر سر دسترسی بدون مانع آذربایجان به نخجوان، منطقه جداافتاده این کشور، از طریق کریدور زنگزور در جنوب ارمنستان است. ارمنستان نگران است که این کریدور ممکن است به تمامیت ارضی و حاکمیت ملی‌اش آسیب بزند و یا روابطش با ایران را تحت تأثیر قرار دهد.

ایالات متحده با پیشنهادی برای برون‌سپاری نظارت بر کریدور زنگزور به یک شرکت آمریکایی، به دنبال حل این بن‌بست است. این راه‌حل می‌تواند خواسته آذربایجان برای دسترسی بدون مانع را با حفظ نگرانی‌های ارمنستان درباره حاکمیت ملی هماهنگ کند. این ابتکار همچنین به آمریکا امکان می‌دهد تا به‌عنوان ضامن توافق صلح، حضور راهبردی در منطقه‌ای حساس در نزدیکی مرز ایران به‌دست آورد. روابط ارمنستان با ایران نیز به‌عنوان تلاشی برای ایجاد توازن در برابر نفوذ ترکیه و آذربایجان مطرح شده است، هرچند این موضوع با استقبال سرد واشنگتن مواجه شده است. دولت بایدن پیش‌تر از ارمنستان خواسته بود تا شتاب‌زده از روسیه فاصله نگیرد، اما دولت جدید آمریکا ظاهراً به دنبال نقش فعال‌تری در این مذاکرات است.

روابط ارمنستان و ترکیه که به دلیل اختلافات تاریخی بر سر کشتار ارمنی‌ها در جنگ جهانی اول و حمایت ترکیه از آذربایجان تیره بوده نیز در حال بهبود است. ترکیه به‌عنوان دروازه‌ای برای پیوند ارمنستان با غرب دیده می‌شود، اما عادی‌سازی کامل روابط همچنان با موانع تاریخی و سیاسی مواجه است. با وجود این چالش‌ها، نشانه‌های مثبتی برای توافق صلح دیده می‌شود، به‌ویژه با توجه به کاهش نفوذ روسیه و افزایش نقش‌آفرینی آمریکا در این منطقه استراتژیک./ منبع