آیاعربستان به توافق میان آمریکا و ایران مشروعیت می‌بخشد؟

پس از وقوع حمله ۷ اکتبر از سوی حماس و گسترش کنش‌های اسرائیل در جبهه‌های مختلف منطقه‌ای، سخن از شکل‌گیری غرب‌آسیا‌ی جدید به جریان افتاد. با این حال، اکنون این پرسش پیش روی قرار گرفته که آیا می‌توان از غرب‌آسیا‌ی دیگر سخن گفت؛ غرب‌آسیای که بر پایه نزدیکی ایران و همسایگانش در خلیج فارس شکل می‌گیرد و دیگر محصول طرح‌های اسرائیلی نیست. در مرکز این رویدادها، توافق میان ایران و عربستان سعودی قرار دارد که پس از سال‌ها رقابت و خصومت، با میانجی‌گری چین و به‌واسطه تمایل دو کشور به تأمین منافع اقتصادی و سیاسی، تحقق یافت. این توافق نقش مهمی در کاهش تنش‌های منطقه‌ای و فراهم کردن زمینه‌های امنیت و ثبات ایفا کرده است و به عنوان ستونی برای امنیت منطقه مورد توجه قرار گرفته است. این توافق نه‌تنها موجب مهار تنش‌ها شد، بلکه امکان ایجاد سازوکارهایی را برای حل بحران‌های مزمن منطقه فراهم ساخته است.

توافق ایران و عربستان عملاً به تقویت جایگاه ایران منتهی شد، به‌گونه‌ای که انزوای منطقه‌ای تهران را شکست و همزمان به عنوان سپری در برابر رویکرد آمریکا و سیاست‌های خشن دوران ترامپ عمل کرد. اگر این توافق شکل نمی‌گرفت، ممکن بود سیاست‌های سخت‌تر علیه ایران وضع شود که به نفع اسرائیل تمام می‌شد. این تحول موجب شد ایران جایگاه منطقه‌ای خود را بازتعریف کند و کشورهای عربی به ویژه عربستان نیز در طراحی سیاست‌های منطقه‌ای آمریکا نسبت به ایران نقش فعال‌تری ایفا نمایند؛ نقشی که می‌تواند در صورت سیاست‌گذاری مناسب، امنیت عمومی منطقه خلیج فارس را برای ایران و کشورهای عربی تضمین کند.

چرخش در سیاست‌های ایران، به ویژه در گفتار مقامات ارشد، نمایانگر تغییری در نگرش نسبت به نقش منطقه‌ای ایران است. در گذشته، تهران با تاکید بر وسعت نفوذ خود در چهار پایتخت عربی سخن می‌گفت، اما اکنون لحن دیپلمات‌های ایرانی حاکی از فاصله گرفتن از سیاست هژمونی منطقه‌ای و تأکید بر همزیستی با همسایگان قدرتمند آن است. این چرخش ولو تاکتیکی باشد، نتیجه کاهش ملموس نفوذ منطقه‌ای تهران پس از عملیات طوفان‌الاقصی و واکنش اسرائیل به آن است. اسرائیل نیز تلاش داشته از این فرصت برای ضربه زدن به بازوهای منطقه‌ای ایران در غزه، لبنان و سوریه و بازتعریف نظم منطقه‌ای مطابق منافع خود بهره گیرد.

در این شرایط، بازگشت ترامپ به قدرت به مثابه فرصتی برای بازتنظیم روابط و جایگاه‌ها در منطقه دیده شد و ایران نیز در تلاش برای تقویت موقعیت خود از مسیر بهبود روابط با کشورهای عربی منطقه، به ویژه عربستان برآمد. عربستان با استقبال از این روند، مشروعیت سیاسی به دیپلماسی همسایگی ایران بخشید و این واقعیت در اظهارات اخیر مقامات ایرانی بازتاب پیدا کرد که سیاست همسایگی و اهمیت جایگاه عربستان در آن راهبرد اساسی ایران است.

فعالیت‌های دیپلماتیک عربستان شامل تبادل هیئت‌های رسمی، سفر شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان به تهران و دیدار با رهبر جمهوری اسلامی، همگی نشانه‌های رویکرد جدید هستند. همچنین نقش ریاض در تسهیل مذاکرات میان تهران و واشینگتن ـ چه مستقیم و چه غیرمستقیم ـ نشانگر تمایل کشورهای خلیج فارس به ایجاد توافقی پایدار میان ایران و آمریکا است؛ توافقی که از گسترش بحران‌های جدید در منطقه جلوگیری کرده است، در حالی که اسرائیل به دنبال کشاندن آمریکا به سمت تقابل نظامی با ایران است.

بهبود روابط ایران و کشورهای خلیج فارس به عامل مهمی در تعدیل استراتژی آمریکا در قبال ایران تبدیل شد و تهران موفق شد ضمن خروج از انزوای منطقه‌ای، این پیام را به ثبت رساند که تهدیدی برای امنیت همسایگانش نیست. همچنین ایران به خوبی آگاه است که این بهبود مناسبات موجب تقویت روابط مستحکم میان عربستان و آمریکا و نهایتاً تشویق واشینگتن به خویشتن‌داری بیشتر در برابر ایران می‌شود. نقش محوری عربستان در برقراری ثبات در منطقه، حتی از نخستین سفر ترامپ به منطقه هم مشهود بود و اکنون روشن است که هیچ توافقی میان ایران و آمریکا بدون همراهی عربستان مشروعیت منطقه‌ای نخواهد داشت.

عربستان فارغ از نقش غیرمستقیم خود در مذاکرات ایران و آمریکا، همواره بر حمایت از روند گفتگوها تاکید کرده و حتی بنابر برخی گزارش‌ها پیش از آغاز مذاکرات اخیر آمادگی خود را برای میزبانی اعلام کرده است. همین حمایت عربستان به توافق میان واشینگتن و تهران مشروعیت و پذیرش منطقه‌ای بخشیده است.

ایران آگاه است که روابط خوب با عربستان نقش اسرائیل را در تقابل با تهران تضعیف می‌کند، چراکه تل‌آویو با اصل مذاکره مخالف است و سعی دارد ایران را دوباره وارد عرصه منازعه نظامی کند. از سوی دیگر، نقش دیپلماتیک عربستان تنها در حمایت از ایران خلاصه نمی‌شود، بلکه ریاض با تاکید بر ضرورت کاهش تنش و خویشتن‌داری، می‌کوشد تا تهران را به رفتار مسئولانه‌تر تشویق کند و از فراهم آمدن بهانه برای دخالت اسرائیل یا آمریکا جلوگیری کند.

در کنار اهمیت توافق، موضوع کلیدی آن است که منطقه بتواند از فضای حاصل، ساختاری جدید خلق کند که مبتنی بر احترام متقابل، همکاری اقتصادی و پرهیز از تحریک متقابل باشد. توافق ایران و عربستان نشان داد که کنار گذاشتن رفتارهای مبتنی بر رقابت‌های بی‌حاصل می‌تواند به تفاهم‌های پایدار میان کشورهای منطقه منتهی شود.

در شرایط کنونی، جمهوری اسلامی فرصتی ارزشمند برای اعتمادسازی نزد همسایگان و حرکت در مسیر تضمین امنیت و شکوفایی اقتصادی منطقه دارد. ادامه این فرآیند، به ویژه با تقویت مناسبات متقابل در حوزه‌های سیاسی و اقتصادی، می‌تواند زمینه‌ساز ثباتی بلندمدت و جدید در جغرافیای غرب‌آسیا باشد./منبع