از زنگزور تا آناتولی؛ بازتعریف موازنه قدرت انرژی در قفقاز و گزینههای راهبردی ایران
اتحاد تازه قفقاز جنوبی جایگاه انرژی ایران را بهچالش میکشد.
به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «از زنگزور تا آناتولی؛ بازتعریف موازنه قدرت انرژی در قفقاز و گزینههای راهبردی ایران» به قلم معصومه فلاحتی و منتشر شده در مؤسسه مطالعات ایران و اوراسیا، به بررسی پیامدهای شکلگیری محور انرژی سهجانبه ارمنستان، آذربایجان و ترکیه بر ژئوپلیتیک منطقه و موقعیت ایران در راهبرد انرژی میپردازد. نویسنده با رویکردی نئورئالیستی، این تحول را انتقال مرکز ثقل قدرت انرژی از ایران و روسیه به محور غربگرا میداند. در ادامه، چکیده این یادداشت آمده است.
تحولات تازه در قفقاز جنوبی با ابتکار اتصال انرژی میان ارمنستان، آذربایجان و ترکیه مرحلهای نوین از بازآرایی ژئوپلیتیکی منطقه را رقم زده است. این طرح ادامهای بر پروژههایی چون کریدور زنگزور و محور انرژی میانی است و نهتنها مسیر انتقال انرژی از حوزه خزر به اروپا را تغییر میدهد، بلکه موازنه قدرت میان ایران، روسیه و ترکیه را دگرگون میسازد. همکاری انرژی سهجانبه میان ارمنستان، آذربایجان و ترکیه نمود تغییر بنیادین در ساختار امنیتی و اقتصادی منطقه بوده و تلاشی برای افزایش سهم قدرت مادی از طریق انرژی و ترانزیت بهشمار میآید. ارمنستان که سالها در محاصره ژئوپلیتیکی بوده است با پیوستن به این محور، امنیت خود را از طریق اتصال به ترکیه و بازارهای غربی بازتعریف میکند.
ترکیه در دو دهه گذشته با اجرای پروژههایی همچون تیناپ، بیتیسی و کریدور زنگزور به مرکزی مهم در شبکه انرژی اوراسیا تبدیل شده و راهبردی را با محوریت واقعگرایی اقتصادی در پیش گرفته است. هدف این رویکرد، استفاده از انرژی بهعنوان ابزار نفوذ و استقلال راهبردی از روسیه است. حمایت اتحادیه اروپا از این مسیر و کاهش وابستگی خود به روسیه جایگاه ترکیه را بهطور محسوس ارتقا داده و بستر تشکیل محور انرژی سهجانبه باکو-ایروان-آنکارا را فراهم کرده است. قفقاز جنوبی بهعنوان گذرگاه مهم انرژی از دریای خزر به اروپا همواره عرصه رقابت قدرتهای بزرگ بوده و اکنون با اعلام آمادگی ارمنستان برای همکاری در پروژههای انتقال انرژی و ترانزیت کالا، حلقه نهایی در ایجاد یک کریدور انرژی یکپارچه از میدانهای گازی آذربایجان به ترکیه و اروپا تکمیل میشود.
تغییر موضع ارمنستان که در پی تحولات پس از جنگ قرهباغ و کاهش نقش روسیه در حفظ امنیت ایروان شکل گرفته، موازنه قوا در منطقه را دگرگون کرده است. اتحاد تازه سهجانبه منجر به ظهور بلوکی همسو با غرب در شمالغرب ایران میشود و جایگاه ترانزیتی و نفوذ سنتی ایران را با چالش مواجه میسازد. در کوتاهمدت، این اتحاد میتواند نقش ایران در ترانزیت انرژی به اروپا را تضعیف کند. پروژههای برق میان قفقاز و اروپا، شامل اتصال گرجستان به رومانی و پیوند ارمنستان با شبکه برق ترکیه، مسیرهای بالقوه صادرات انرژی ایران را دور میزنند. افزونبر آن، نزدیکی ارمنستان با ترکیه ممکن است نفوذ ایران در مناسبات منطقهای را کاهش داده و موقعیت باکو را در معادلات انرژی آسیای غربی تقویت کند.
در این وضعیت، ایران با مجموعهای از گزینههای راهبردی روبهروست که از موازنهسازی فعال تا همگرایی محدود را شامل میشود. موقعیت کنونی ایران با وجود عمق راهبردی و منابع عظیم انرژی، بهدلیل چالشهای داخلی و محدودیت در جذب سرمایه خارجی پیچیده است. گزینههای در دسترس ایران شامل تعمیق همکاری در محور شمال-جنوب، توسعه برق و انرژی پاک با ارمنستان، مشارکت در پروژههای تجدیدپذیر و بهرهگیری از رقابت روسیه و ترکیه برای حفظ توازن است. تحولات قفقاز جنوبی صرفاً یک توافق زیرساختی نیست بلکه تغییری در معماری قدرت منطقهای محسوب میشود. چیدمان جدید قدرت، مرکز ثقل انرژی را به محور ترکیه-آذربایجان-ارمنستان منتقل کرده و بر توان رقابتی ایران در دیپلماسی انرژی اثر منفی میگذارد. بازتعریف سیاست ژئوانرژی و رویکرد عملگرایانه در تعاملات منطقهای ضرورت دارد تا ایران از وضعیت انفعال به موقعیت موازنهگر فعال در ساختار جدید قدرت انرژی منطقهای تغییر یابد./ منبع
