چشم‌انداز کشورهای خلیج فارس در شکل‌دهی نظام جهانی فلزات نادر

فلزات نادر در سال‌های اخیر به‌طور فزاینده‌ای اهمیت ژئواکونومیک یافته‌اند و به عرصه‌ای مرکزی در رقابت قدرت‌های بزرگ تبدیل شده‌اند. کشورهای خلیج فارس به‌ویژه امارات و عربستان سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در این بخش انجام داده‌اند که بخشی از راهبردهای کلان اقتصادی و سیاست خارجی آنان محسوب می‌شود. این سرمایه‌گذاری‌ها با اهدافی چون گذار به انرژی پاک، توسعه صنایع باتری خودروهای برقی، حمایت از پروژه‌های هوش مصنوعی و گسترش روابط با چین، ایالات متحده و کشورهای آفریقایی پیوند خورده است. کشورهای خلیج فارس در پی آن هستند که نه‌تنها در این بخش مشارکت کنند بلکه به شکل‌دهندگان نظام بین‌المللی فلزات نادر بدل شوند، مشابه نقشی که پیش‌تر در حوزه نفت و گاز ایفا کرده‌اند.

امارات با حضور فعال در آفریقا، که بخش بزرگی از ذخایر معدنی جهان را در اختیار دارد، جایگاه خود را تقویت کرده است. سرمایه‌گذاری‌های چند میلیارد دلاری در معادن مس زامبیا و قلع جمهوری دموکراتیک کنگو و ایجاد نخستین پالایشگاه یکپارچه مس و کبالت نمونه‌هایی از این تلاش‌هاست. در داخل کشور نیز پروژه ساخت کارخانه فرآوری لیتیوم در ابوظبی با سرمایه پنج میلیارد درهم در حال اجراست که نفوذ امارات را در بازار جهانی خودروهای برقی افزایش خواهد داد. عربستان نیز در چارچوب چشم‌انداز ۲۰۳۰ راهبردی جامع برای بهره‌برداری از ذخایر معدنی خود به ارزش بیش از ۲.۵ تریلیون دلار تدوین کرده و قصد دارد سهم بخش معدن را تا سال ۲۰۳۰ به ۷۵ میلیارد دلار در تولید ناخالص داخلی برساند. توافق‌های این کشور با شرکت‌های چینی و آمریکایی در زمینه ذخیره‌سازی انرژی و توسعه زنجیره‌های تأمین نشان‌دهنده تلاش برای تثبیت جایگاه جهانی است.

عربستان همچنین برنامه‌هایی برای سرمایه‌گذاری ۱۵ میلیارد دلاری در معادن آفریقا دارد تا واردات پایدار مواد معدنی را تضمین کند و تولید نیم میلیون خودروی برقی در داخل کشور را تا سال ۲۰۳۰ محقق سازد. عمان و قطر نیز گام‌هایی متناسب با ظرفیت‌های اقتصادی خود برداشته‌اند؛ عمان قوانین معدنی را اصلاح کرده و قطر از طریق صندوق سرمایه‌گذاری خود در شرکت آمریکایی تک‌مت سرمایه‌گذاری کرده است. مزیت‌های کشورهای خلیج فارس شامل صندوق‌های ثروت ملی قدرتمند، هزینه پایین تولید انرژی، موقعیت جغرافیایی راهبردی و تجربه انباشته در صنایع نفت و گاز است که می‌تواند در بخش فلزات نادر به کار گرفته شود.

با وجود این مزایا، چالش‌های متعددی نیز وجود دارد. سرمایه‌گذاری در آفریقا با خطرات ناشی از بی‌ثباتی سیاسی، کودتاها و ملی‌سازی منابع مواجه است. کشورهای آفریقایی اکنون خواستار بهره‌مندی بیشتر از زنجیره‌های تأمین، انتقال فناوری و ایجاد فرصت‌های شغلی هستند و دیگر به نقش صرفاً تأمین‌کننده مواد خام رضایت نمی‌دهند. کشورهای خلیج فارس تلاش کرده‌اند با تأکید بر مسئولیت‌پذیری زیست‌محیطی و اجتماعی، اعتماد شرکای آفریقایی و غربی را جلب کنند. پس از برگزاری اجلاس ۲۸COP در دبی، تعهد به اهداف انتشار صفر ]کربن[ و پایداری زیست‌محیطی به بخشی از سیاست‌های سرمایه‌گذاری منطقه تبدیل شده است.

در سطح بین‌المللی، چین با کنترل ۷۰ درصد تولید و ۹۰ درصد ظرفیت پردازش فلزات نادر جایگاه مسلطی دارد و از این موقعیت در سیاست خارجی بهره می‌برد. نمونه‌هایی چون توقف صادرات به ژاپن در سال ۲۰۱۰ یا اعمال محدودیت‌ها علیه ایالات متحده در دوره ریاست‌جمهوری ترامپ نشان‌دهنده استفاده از این منابع به‌عنوان‌ ابزار فشار است. در مقابل، واشنگتن به‌دنبال یافتن شرکای جدیدی چون اوکراین و کشورهای خلیج فارس برای کاهش وابستگی به چین بوده است. توافق‌های اخیر میان آمریکا و عربستان و همچنین مشارکت‌های چند میلیارد دلاری با امارات بیانگر تلاش برای ایجاد زنجیره‌های تأمین مقاوم و متنوع است.

کشورهای خلیج فارس در این میان رویکردی متوازن اتخاذ کرده‌اند و می‌کوشند از گرفتار شدن در رقابت دوقطبی چین و آمریکا پرهیز کنند. آنان با بهره‌گیری از منابع مالی، تجربه تاریخی و موقعیت ژئوپلیتیک خود در پی ایفای نقشی سازنده در شکل‌دهی نظام جهانی فلزات نادر هستند. پرسش اصلی این است که آیا دیپلماسی خلیج فارس قادر خواهد بود این نقش بی‌طرفانه را حفظ کند و به حکمرانی مشترک جهانی در این بخش یاری رساند، نقشی که آینده مسیر و فرصت‌های رشد این بخش را در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی تعیین خواهد کرد./ منبع