آیا دوران افراط‌گرایی در غرب‌آسیا به پایان رسیده است؟

در ۲۰ مه، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، از تصمیم دولت آمریکا برای تعامل با دولت جدید سوریه در دمشق خبر داد و تأکید کرد که بی‌ثباتی سوریه تأثیرات گسترده‌ای بر منطقه داشته است. این اظهارات چند روز پس از دیدار دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، با احمد الشرع، رئیس‌جمهور جدید سوریه، در ریاض ایراد شد؛ دیداری که به‌عنوان نشانه‌ای از تحولات شتابان در غرب‌آسیا تلقی می‌شود. مهم‌ترین این تحولات، تضعیف گروه‌های افراط‌گرا در منطقه است.

طی دهه‌های گذشته، یکی از روندهای ثابت منطقه، رشد گروه‌های افراط‌گرا مانند القاعده، داعش، نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی ایران و حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک) بود. این گروه‌ها، که غالباً در دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ قدرت گرفتند، از ضعف دولت‌های مرکزی و فضای آشوب بهره بردند. داعش در سال ۲۰۱۴ با سوءاستفاده از جنگ داخلی سوریه ظهور کرد و بخش‌هایی از عراق را تصرف نمود.

امروزه، بیشتر این گروه‌ها یا به شدت تضعیف شده‌اند یا در آستانه فروپاشی قرار دارند. برای مثال، پ.ک.ک اعلام کرده که پس از ۴۰ سال جنگ با ترکیه، منحل خواهد شد. اگرچه شاخه‌های مرتبط با این گروه در ایران یا سوریه ممکن است مسیر متفاوتی در پیش گیرند، اما تغییر شکل و ادغام با ساختارهای سیاسی محتمل است. نیروهای دموکراتیک سوریه، که پیوندهایی با پ.ک.ک دارند، اکنون از ریشه‌های خود فاصله گرفته‌اند و برای همکاری با دولت جدید دمشق آمادگی نشان داده‌اند. این تصمیم می‌تواند به پایان تنش‌ها در شمال عراق نیز منجر شود، جایی که ترکیه برای مقابله با پ.ک.ک پایگاه نظامی دارد.

در سوریه و عراق، سلول‌های داعش همچنان فعال‌اند، اما قدرت آن‌ها نسبت به سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ به‌ شدت کاهش یافته است. یکی از تحولات مهم در این زمینه، دگرگونی گروه هیئت تحریر الشام (HTS) است؛ این گروه که پیش‌تر وابسته به القاعده بود، پس از به ‌دست گرفتن کنترل ادلب و در پی سقوط رژیم اسد در دسامبر ۲۰۲۴، با اتخاذ رویکردی معتدل‌تر، رهبری دولت انتقالی در دمشق را به دست گرفت. احمد الشراع، رهبر HTS، اکنون به‌عنوان رئیس‌جمهور موقت در دمشق ایفای نقش می‌کند. دیدار ترامپ با الشرع و تصمیم اتحادیه اروپا برای لغو تحریم‌های سوریه در ۲۰ مه، بیانگر تمایل قدرت‌های جهانی برای پذیرش اصلاح‌طلبان جدید در دمشق است.

با این حال، برخی از گروه‌های اسلام‌گرای افراطی هنوز به‌طور کامل حذف نشده‌اند. حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حماس به اسرائیل نشان داد که خطر این گروه‌ها همچنان جدی است. با این‌حال، جنگ ۱۹ماهه اسرائیل در غزه، به ‌شدت رهبری حماس را تضعیف کرده است. گرچه این گروه همچنان از ایران حمایت دریافت می‌کند و در ترکیه و قطر جای پایی دارد، اما رهبران سالخورده آن ممکن است نتوانند نسل بعدی را جذب کنند.

در سایر نقاط منطقه، گروه‌های مورد حمایت ایران مانند حزب‌الله در لبنان، حوثی‌ها در یمن و نیروهای بسیج مردمی (PMF)  در عراق نیز در حال دگرگونی‌اند. حزب‌الله در سال ۲۰۲۴ از اسرائیل شکست خورد. با سقوط رژیم اسد، بسیاری از شبه‌نظامیان وابسته به ایران در سوریه نیز کنار زده شدند. نیروهای PMF همچنان قدرت دارند، اما با فشارهایی برای مهار نفوذشان روبه‌رو هستند که می‌تواند آن‌ها را به ساختارهایی بی‌اثر و رسمی تبدیل کند. حوثی‌ها هنوز تهدید محسوب می‌شوند و توانایی رویارویی با اسرائیل و آمریکا را نشان داده‌اند، اما ممکن است آنان نیز به اوج توان خود رسیده باشند.

در سطح کلان، حضور گروه‌های افراطی باعث تضعیف دولت‌ها و تبدیل برخی کشورها به دولت‌های ناکارآمد یا فروپاشیده شد. ایران از طریق نیروهای نیابتی‌اش نقش کلیدی در تضعیف لبنان، عراق، سوریه و یمن ایفا کرد. حماس در سال ۲۰۰۷ با کودتا بر غزه مسلط شد و منطقه را به ورطه جنگ‌های پیاپی با اسرائیل کشاند. داعش در عراق مرتکب نسل‌کشی شد و پ.ک.ک نیز در سال ۲۰۱۵ تلاش کرد جنگی را در ترکیه شعله‌ور کند، ضمن آن‌که نیروهای وابسته‌اش در عراق، سوریه و ایران نیز آشوب‌هایی پدید آوردند. اکنون، با فروپاشی احتمالی این گروه‌ها، احتمال ایجاد ثبات در مناطق کردنشین در چهار کشور نیز افزایش یافته است.

برای دهه‌ها، تصاویر تروریسم معرف نگاه جهانیان به غرب‌آسیا بود. شهرهایی مانند بغداد و دمشق بیش از آن‌که با هنر و فرهنگ شناخته شوند، با جنگ و خشونت در ذهن‌ها نقش بستند. غزه، که زمانی گذرگاه تجاری مهمی بود، به میدان جنگ‌های پی‌درپی تبدیل شد. گروه‌های افراط‌گرا تلاش کردند قدرت را به‌دست گیرند، دولت‌ها را از درون تهی کنند و از کشورهای ضعیف برای گسترش درگیری استفاده نمایند. اکنون که قدرت این گروه‌ها در حال افول است و نظم دولتی مجدداً در حال شکل‌گیری است، امکان ظهور آینده‌ای متفاوت پدید آمده است. این آینده جدید را می‌توان در دیدار ترامپ با الشرع، انحلال پ.ک.ک، و تضعیف و انزوای نیروهای نیابتی ایران مشاهده کرد./ منبع