آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و ایران به توافق بازرسی‌ها دست یافتند، اما تحریم‌های قریب‌الوقوع نشان از دردسر دارد

ادعای آمریکا و اسرائیل مبنی بر عقب انداختن برنامه هسته‌ای ایران به مدت «تا دو سال» پس از حملات ژوئن، به‌دلیل عدم دسترسی بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به تأسیسات هسته‌ای ایران، قابل تأیید نیست. پس از این حملات، ایران با تصویب لایحه‌ای، دسترسی بازرسان آژانس را به‌کلی قطع کرد؛ اقدامی که از سال ۲۰۱۸ و پس از خروج دولت اول دونالد ترامپ از برجام، به‌تدریج آغاز شده بود. این امر به ازدست‌رفتن «استمرار دانش» آژانس درباره وضعیت برنامه هسته‌ای ایران منجر شد و جامعه بین‌المللی را به اتکای صرف به اطلاعات سازمان‌های اطلاعاتی خود برای ارزیابی برنامه هسته‌ای ایران وادار کرد. با این حال، در اوایل ماه سپتامبر، آژانس و ایران به یک «توافق اصولی» دست یافتند که به موجب آن، بازرسان می‌توانند برای بازرسی از تأسیسات و ذخایر اورانیوم غنی‌شده به ایران بازگردند. این توافق، گامی مهم برای بازگرداندن شفافیت است، اما شکننده است و هنوز جدول زمانی مشخصی برای آن تعیین نشده است.

دلیل عدم تعیین زمان مشخص، بی‌اعتمادی دولت ایران به استقلال آژانس است. دیپلمات‌های ایرانی معتقدند آژانس در محکوم کردن حملات روسیه به نیروگاه‌های هسته‌ای اوکراین قاطع عمل کرده، اما در مورد حملات اسرائیل به تأسیسات هسته‌ای ایران، واکنش مشابهی نداشته است؛ هرچند که آژانس این ادعا را رد می‌کند. ایران در پی تصویب قطعنامه‌ای در سازمان ملل برای تقویت حفاظت از زیرساخت‌های هسته‌ای غیرنظامی است، که این هدف با دیدگاه رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، نیز همسو است. با این حال، ایران به‌جای همکاری با آژانس، با تأکید بر روایت «استانداردهای دوگانه»، به قطبی‌سازی دامن می‌زند. این شرایط در نهایت، توافق برای جلوگیری از تحریم‌های قریب‌الوقوع سازمان ملل را که قرار است در پایان ماه سپتامبر بازگردد، دشوار می‌سازد.

برجام تا حد زیادی به این دلیل موفق بود که کشورهای انگلیس، فرانسه، آلمان، آمریکا، روسیه و چین برای مذاکره با ایران یک هدف مشترک داشتند که دیگر وجود ندارد. آمریکا معتقد است اقدام نظامی‌اش برای مهار برنامه هسته‌ای ایران کافی بوده و علاقه‌ای به مذاکره مجدد ندارد. ایران نیز از زمان حملات ژوئن، به‌دلیل تحقیر سیاسی، حاضر به مذاکره با آمریکا نیست. در همین حال، روابط روسیه با ایران به‌دلیل تحریم‌های غرب پس از جنگ اوکراین، تقویت شده است. در طرف مقابل، انگلیس، فرانسه و آلمان به مذاکره با ایران ادامه داده و پیشنهاد داده‌اند که در صورت بازگشت بازرسان، اجرای مجدد تحریم‌های سازمان ملل را به تأخیر بیندازند. با این حال، مواضع طرفین بسیار دور از هم است و زمان کمی تا پایان سپتامبر باقی مانده است. ایران در روز شنبه تهدید کرد که در صورت بازگشت تحریم‌ها، همکاری خود را با آژانس متوقف خواهد کرد.

دولت ایران همچنین بارها تهدید کرده که در صورت بازگشت تحریم‌ها، از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) خارج خواهد شد. گرچه به نظر نمی‌رسد این تهدید جدی باشد، اما در صورت وقوع، پیچیدگی بیشتری برای رژیم بین‌المللی منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای ایجاد خواهد کرد. اگر مذاکرات شکست بخورد و تحریم‌ها بازگردند، ایران دیگر انگیزه‌ای برای همکاری با آژانس نخواهد داشت. این امر به کاهش شفافیت و اطلاعات مستقل درباره برنامه هسته‌ای ایران منجر می‌شود که برای امنیت همه کشورها نگران‌کننده است. زیرا اگر ایران برنامه هسته‌ای خود را از سر بگیرد، آمریکا و اسرائیل دوباره در موقعیت مشابهی قرار خواهند گرفت که می‌تواند به جنگ دیگری منجر شود. چین تاکنون در کنار ایران و روسیه، با تهدید بازگشت تحریم‌ها مخالفت کرده است. اما آسیب بیشتر به رژیم منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای به‌نفع چین نیز نیست. چین و روسیه به‌عنوان کشورهای دارای سلاح هسته‌ای، از این پیمان سود می‌برند و افزایش تعداد کشورهای دارای سلاح هسته‌ای به منافع امنیتی آن‌ها لطمه می‌زند. از این رو، چین و روسیه باید از نفوذ خود برای یافتن راه حلی با ایران استفاده کنند./ منبع