تجارت مرگبار سلاح در افغانستان؛ سلاح‌های آمریکایی در دستان جهادی‌ها

در جنوب افغانستان، بازار سلاح‌های آمریکایی رهاشده پس از خروج ناتو، فرصت بی‌سابقه‌ای برای سودجویان محلی فراهم کرده است. با فروپاشی دولت پیشین در سال ۲۰۲۱ و تصرف کابل توسط طالبان، انبوهی از تجهیزات نظامی غربی، از خودروهای زرهی و پهپاد گرفته تا سلاح‌های سبک و سیستم‌های ارتباطی، به‌حال خود رها شدند. گزارش‌ها حاکی از آن است که طالبان بیش از سیصد هزار سلاح سبک، ۲۶ هزار جنگ‌افزار سنگین و حدود ۶۱ هزار خودروی نظامی به‌دست آوردند. ارزش این تجهیزات بالغ بر هفت میلیارد دلار تخمین زده شده است.

سلاح‌هایی که روزی در اختیار ارتش افغانستان تحت حمایت آمریکا بودند، اکنون یا در اختیار طالبان هستند یا در بازار سیاه و مناطق دورافتاده کشور در گردش‌اند. گروه‌های شبه‌نظامی متحد طالبان نظیر القاعده نیز از این وضعیت بهره‌برداری کرده‌اند و حتی در کشورهای همسایه مانند پاکستان، کشمیر و مناطق مرزی با ایران نشانه‌هایی از انتقال این سلاح‌ها دیده می‌شود. ویدیوهایی از شبه‌نظامیان منتشر شده که آن‌ها را در حال استفاده از سلاح‌های آمریکایی مانند تفنگ‌های M4 و M16 نشان می‌دهد. همچنین گزارش‌هایی مبنی بر انتقال این تجهیزات به خارج از منطقه و استفاده آن‌ها در حملات تروریستی وجود دارد.

افزون بر طالبان، افرادی از نیروهای پیشین امنیتی نیز با فروش تسلیحات در بازار سیاه به‌دنبال نجات مالی یا پنهان‌کردن گذشته خود هستند. از سوی دیگر، برخی از اعضای طالبان نیز حاضرند این تجهیزات را بفروشند و از فرصت اقتصادی پیش‌آمده بهره ببرند. در این میان، فروشندگان اسلحه مانند «شیرخان» از این خلأ بهره‌برداری کرده و تجارت خود را گسترش داده‌اند.

با وجود هشدارها و نگرانی‌ها، آمریکا اقدام مؤثری برای بازیابی این تسلیحات انجام نداده است. دولت دونالد ترامپ تلاش‌هایی برای بازگرداندن سلاح‌ها مطرح کرد، اما با واکنش تند طالبان مواجه شد. از طرفی، بازیابی این حجم عظیم تجهیزات رهاشده بسیار دشوار است، به‌ویژه آن‌که بسیاری از آن‌ها اکنون در دست گروه‌های ناشناس یا خارج از کنترل طالبان قرار دارند.

گزارش سازمان ملل نیز نشان می‌دهد که طالبان در برخی مناطق کشور عملاً کنترلی ندارند و در این مناطق، القاعده و دیگر گروه‌های مسلح فعالیت دارند. همچنین شماری از گروه‌های جهادی در پاکستان، هند و دیگر کشورهای منطقه، برای خرید این تسلیحات اشتیاق نشان داده‌اند. سلاح‌های آمریکایی با قیمت‌هایی چندبرابر سلاح‌های قدیمی روسی معامله می‌شوند که همین مسئله به رونق بیش‌تر بازار سیاه دامن زده است.

طالبان مدعی شده است که فروش سلاح به افراد غیرعضو در حکومت را ممنوع کرده، اما شواهد میدانی و ارزیابی‌های ناظران بین‌المللی نشان می‌دهد که چنین ممنوعیتی در عمل اجرایی نشده یا صرفاً در سطح محدود اجرا شده است. بخشی از این تعلل به ساختار قدرت درونی طالبان بازمی‌گردد؛ به‌گونه‌ای‌که فرماندهان محلی اجازه دارند بیست درصد از تسلیحات توقیفی را به‌عنوان «غنیمت جنگی» نزد خود نگه دارند، امری که آن‌ها را هم وفادار نگه می‌دارد و هم از نظر مالی تأمین می‌کند.

در کنار تمام این موارد، وضعیت وخیم اقتصادی افغانستان نیز انگیزه‌ای قوی برای ادامه این چرخه فراهم کرده است. با سرانه تولید ناخالص داخلی در حدود ۴۱۵ دلار، تجارت سلاح یکی از معدود راه‌های سودآور برای بسیاری از افراد شده است. در چنین شرایطی، به‌نظر می‌رسد هیچ‌یک از طرف‌های اصلی درگیر، چه طالبان و چه آمریکا، اراده جدی برای کنترل و مهار این تجارت مرگبار ندارند. این بی‌تفاوتی می‌تواند در آینده نه‌چندان دور تهدیدی جدی برای امنیت منطقه‌ای و جهانی ایجاد کند./ منبع