کاهش بودجه آمریکا، فرصت تازه‌ای برای داعش

از سال ۲۰۱۴ که داعش در عراق و سوریه ظهور کرد، ایالات متحده رهبری ائتلاف جهانی برای مقابله با این گروه را بر عهده گرفت و در قالب عملیات «عزم راسخ» نقش اصلی را ایفا کرد. این تلاش‌ها منجر به شکست سرزمینی داعش در عراق در سال ۲۰۱۷ و در سوریه در سال ۲۰۱۹ شد؛ اما با فروپاشی خلافت خودخوانده داعش، ماهیت تهدید تغییر یافت و مقابله با آن نیازمند رویکردی تازه شد. در سال ۲۰۲۲، فرماندهی مرکزی آمریکا تهدید داعش را به سه بخش تقسیم کرد: «داعش فعال» (رهبران و نیروهای عملیاتی داعش در عراق و سوریه)، «داعش در بازداشت» (هزاران مرد و نوجوان وابسته به داعش که در مراکز بازداشت در عراق و سوریه نگهداری می‌شوند) و «نسل آینده داعش» (ده‌ها هزار زن و کودک بازداشت‌شده در اردوگاه‌های الهول و روج در شمال شرق سوریه).

برای مقابله با این سه بخش، ساختارهای جدیدی از کمک مالی ایجاد شد. نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا، عمدتاً با حضور نیروهای ویژه، با شرکای محلی برای مقابله با «داعش فعال» همکاری کردند. وزارت دفاع آمریکا از طریق «صندوق تجهیز و آموزش مقابله با داعش» (CTEF) سالانه صدها میلیون دلار برای نگهداری از حدود ۱۰ هزار نفر از وابستگان داعش در بازداشتگاه‌ها هزینه کرده است. در اردوگاه‌های بسته‌ای مانند الهول و روج که در اوج خود بیش از ۷۰ هزار نفر را در خود جای داده بودند و اکنون حدود ۴۰ هزار زن و کودک در آن‌ها نگهداری می‌شوند، منابع CTEF برای تأمین امنیت بیرونی اردوگاه‌ها اختصاص یافته و بودجه عملیاتی این اردوگاه‌ها عمدتاً از سوی USAID و وزارت خارجه آمریکا تأمین شده است. این بودجه‌ها در جهت ثبات سوریه و اطمینان از شکست پایدار داعش به‌ویژه در اردوگاه الهول صرف شده‌اند.

ترکیب این کمک‌ها نقشی حیاتی در مقابله با تهدید سه‌گانه داعش داشته است؛ اما با بازنگری ایالات متحده در سیاست‌های خود در قبال سوریه، آینده این مأموریت با ابهام روبه‌رو شده است. با وجود ادعای ادامه اولویت‌دهی به عملیات ضد داعش، تغییرات در منابع مالی خلاف آن را نشان می‌دهد.

در ژانویه، کاخ سفید کمک‌های خارجی آمریکا را به مدت ۹۰ روز متوقف کرد. این تصمیم بر برنامه‌های USAID و وزارت خارجه در سوریه نیز تأثیر گذاشت. اگرچه برخی معافیت‌های محدود برای برنامه‌های «ضروری» صادر شد، اما شفافیت کافی در مورد مشمولان این معافیت‌ها وجود نداشت. در مارس، حدود ۸۳ درصد از برنامه‌های USAID لغو شدند. همچنین ساختار این سازمان تغییر یافت و بسیاری از وظایف آن به وزارت خارجه منتقل شد. به‌تازگی نیز اداره مبارزه با تروریسم که مسئول ائتلاف جهانی مقابله با داعش است، از بخش امور سیاسی به بخش کنترل تسلیحات و امنیت بین‌المللی منتقل شده که حاکی از پایان رویکرد نرم‌ به افراط‌گرایی است.

اگرچه این تغییرات هنوز به بودجه CTEF آسیب نزده‌اند، اما بخش مهمی از مأموریت ضد داعش یعنی مقابله با «نسل آینده داعش» با مشکل مواجه شده است. به‌ویژه تأثیر آن بر عملکرد اردوگاه‌های تحت کنترل نیروهای دموکراتیک سوریه در شمال شرق سوریه که خانواده‌های وابسته به داعش را نگهداری می‌کنند، ملموس است. موضع دولت آمریکا نیز تغییر یافته است. اگرچه در سال‌های گذشته بزرگ‌ترین تأمین‌کننده کمک‌های بشردوستانه در سطح جهان بوده، اما اعلام کرده که این روند ادامه نخواهد داشت. مسئولیت مالی مستقیم ایالات متحده برای اردوگاه‌هایی مانند الهول در حال کاهش است.

کاهش منابع مالی و تغییر رویکرد آمریکا، باعث دشواری در اجرای عملیات روزمره اردوگاه‌ها و همچنین فرایند بازگشت و بازپذیری افراد شده است. اگر هدف خارج کردن افراد مستعد جذب در داعش از این اردوگاه‌هاست، باید رویه‌هایی برای بازگشت و ادغام آن‌ها اجرا شود. این فرایند زمان‌بر است و در این میان ادامه فعالیت اردوگاه‌ها ضروری است.

در نتیجه توقف کمک‌ها، اردوگاه‌های الهول و روج دچار آشفتگی شدند. در یک بازه زمانی ۴۸ ساعته، پیمانکاران آمریکایی از اردوگاه خارج شدند، انبارها غارت شدند و تنها خدمات باقی‌مانده، آب آشامیدنی بود. پس از آن با صدور معافیت‌هایی، برخی خدمات از سر گرفته شد، اما بسیاری دیگر متوقف شدند. از جمله این موارد، بسته شدن مراکز آموزشی متعلق به Save the Children و نامشخص بودن وضعیت سازمان Proximity International بود که در حوزه آموزش و تجهیز نیروهای امنیتی محلی فعالیت می‌کرد. همچنین سازمان Blumont که از سال ۲۰۱۶ خدمات حیاتی اردوگاه‌ها از جمله غذا، آب، برق، سرپناه و همکاری در عملیات بازگشت را تأمین می‌کرد، با توقف فعالیت مواجه شد. اگرچه پس از مدتی اجازه فعالیت تا سپتامبر ۲۰۲۵ را دریافت کرد، اما آینده آن هنوز نامعلوم است.

در بلندمدت، این تغییرات تأثیرات گسترده‌ای بر روند بازگشت، ادغام و ثبات منطقه خواهد داشت. از سال ۲۰۱۹ تاکنون هزاران عراقی، سوری و اتباع کشورهای ثالث از اردوگاه‌ها بازگشته‌اند. تا مارس ۲۰۲۵، جمعیت عراقی اردوگاه‌ها کاهش یافته و برای نخستین بار از جمعیت سوری کمتر شده است. بازگشت عراقی‌ها عمدتاً با حمایت آمریکا و از طریق اردوگاه گذری «جده ۱» انجام شده که خدمات متعددی از جمله غذا، بهداشت، سلامت روان، آموزش و حمایت حقوقی ارائه می‌دهد؛ اما این کمک‌ها نیز در معرض خطر هستند. خدمات حیاتی اردوگاه جده ۱ تا سپتامبر ۲۰۲۵ ادامه خواهد یافت، اما بسیاری از برنامه‌های آموزشی و اجتماعی متوقف شده‌اند و دسترسی به خدمات بهداشتی و روانی نیز محدود شده است.

برنامه‌های بازگشت سوری‌ها نیز متوقف شده‌اند. از ابتدای سال ۲۰۲۵ هیچ سوری‌ای از اردوگاه الهول خارج نشده است. توقف تمام فعالیت‌های تثبیت در سوریه، روند بازگشت را دشوار کرده و با توجه به وخامت اوضاع انسانی در سوریه، تمایل به بازگشت کاهش یافته است. هم‌زمان، دولت دمشق نیز توان لازم برای اداره این جمعیت را ندارد.

بازگشت اتباع کشورهای ثالث نیز با مشکل مواجه شده است. از می ۲۰۲۴ تا می ۲۰۲۵ تنها ۱۷ نفر از این افراد بازگشته‌اند. نبود حمایت مالی و سیاسی لازم، کشورها را در انجام مسئولیت‌های خود برای بازگرداندن شهروندانشان بی‌انگیزه کرده است.

در شرایط کنونی، مقابله با تهدید نسل آینده داعش نیازمند تأمین امنیت اردوگاه‌ها، تسهیل بازگشت و بازپذیری و همکاری چندجانبه است. بدون این رویکرد جامع، خطر بازگشت داعش و بی‌ثباتی گسترده منطقه‌ای افزایش خواهد یافت./ منبع