ارز جدید قدرت؛ چگونه جنوب جهانی سلطه دلار را از بین می‌برد

سخنرانی مارک کارنی، نخست‌وزیر کانادا، در مجمع جهانی اقتصاد در سال ۲۰۲۶ بیانگر این واقعیت است که نظم مالی جهانی در حال تجربه گسستی عمیق است. او تأکید کرد که هژمونی آمریکا زمانی کالاهای عمومی جهانی مانند امنیت جمعی، ثبات مالی و مسیرهای آزاد دریایی را فراهم می‌کرد، اما این معامله دیگر کارآمد نیست و جهان در مرحله‌ای از «گسست» قرار دارد. سلطه بی‌رقیب دلار که دهه‌ها ستون اصلی تجارت و مالیه جهانی بود، اکنون با چالش‌های جدی روبه‌روست. وابستگی به سیاست‌های یک کشور و هزینه‌های ناشی از تبدیل‌های واسطه‌ای، به‌ویژه برای اقتصادهای نوظهور، به مانعی برای گسترش تجارت جهانی تبدیل شده است. از زمان همه‌گیری کرونا، بانک‌های مرکزی و سرمایه‌گذاران خصوصی به‌تدریج سهم دلار را کاهش داده و دارایی‌های خود را به طلا و دیگر دارایی‌های واقعی منتقل کرده‌اند.

در کنار این روند، پیشرفت‌های فناوری و هوش مصنوعی امکان ایجاد سبدهای ارزی جایگزین را فراهم کرده است؛ سبدهایی مانند مجموعه ارزهای اعضای بریکس که می‌توانند بسیاری از کارکردهای دلار را انجام دهند. با افزایش سهم جنوب جهانی در تجارت و تولید ناخالص جهانی، استفاده عملی از ارزهای غیردلاری رو به گسترش است. درون بریکس، مبادلات با ارزهای ملی افزایش یافته و یوان چین که در سال ۲۰۲۵ تنها ۲ درصد از پرداخت‌های جهانی را تشکیل می‌داد، اکنون ۵۰ درصد تجارت داخلی بریکس را پوشش می‌دهد. هرچند این سیستم هنوز جهانی نشده، اما نشان‌دهنده تلاش کشورها برای دستیابی به حاکمیت پولی مستقل از ساختارهای مالی غرب‌محور است.

مهم‌ترین مانع در مسیر ایجاد نظام مالی چندقطبی، زیرساخت است. جایگزینی سامانه پیام‌رسان مالی «سوئیفت» نیازمند پلتفرم‌هایی امن، مقیاس‌پذیر و قابل‌همکاری است. ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی، یا همان نسخه‌های دیجیتالِ مبتنی بر زنجیره‌بلوکی که توسط بانک‌های مرکزی صادر و تنظیم می‌شوند، راهکاری تحول‌آفرین ارائه می‌دهند. چین با توسعه سامانه پرداخت بین‌بانکی فرامرزی خود، یعنی «سامانه پرداخت بین‌بانکی فرامرزی چین»، و گسترش یوان دیجیتال، پیشتاز این مسیر است. یوان دیجیتال از سال ۲۰۲۳ بیش از ۸۰۰ درصد رشد کرده و حجم تراکنش‌های آن تا پایان ۲۰۲۵ به ۲.۳ تریلیون دلار رسیده است. پروژه «پل چندگانه ارز دیجیتال بانک مرکزی» نیز که با همکاری مرکز نوآوری بانک تسویه بین‌المللی و بانک‌های مرکزی چین، هنگ‌کنگ، تایلند و امارات اجرا می‌شود، امکان پرداخت‌های فرامرزی لحظه‌ای با استفاده از ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی را فراهم کرده و در سال ۲۰۲۵ بیش از ۵۵ میلیارد دلار تراکنش انجام داده است.

با وجود این تحولات، هیچ کشوری به‌تنهایی قادر به ایجاد نظم مالی جدید نیست و نیاز به معماری نهادی مشابه اتحادیه پرداخت اروپا در دوران پساجنگ جهانی وجود دارد. بانک توسعه جدید بریکس بهترین گزینه برای ایفای این نقش است، اما فشارهای سیاسی و اقتصادی آمریکا، به‌ویژه در دوره ریاست‌جمهوری دونالد ترامپ، مانعی جدی محسوب می‌شود. بااین‌حال، گسترش استفاده از «پترو-یوان» در مبادلات انرژی میان کشورهایی مانند روسیه، ایران، چین، عربستان و امارات نشان می‌دهد که مسیر دور زدن دلار از مرحله نمادین عبور کرده و به واقعیت عملی تبدیل شده است. این روند بیانگر شکاف عمیق‌تری است: جنوب جهانی دیگر مایل نیست در نظامی مشارکت کند که به تداوم وابستگی و سلطه مالی غرب منجر می‌شود. نظم پولی آینده نه در واشنگتن، بلکه در همکاری کشورهایی شکل خواهد گرفت که سال‌ها از ساختار موجود کنار گذاشته شده بود./ منبع