درک جنوب جهانی؛ فرصت‌های ازدست‌رفته یا نیروی روبه‌رشد؟

در سال ۲۰۲۵، کشورهای جنوب جهانی از طریق گروه بریکس پلاس، ائتلاف‌های منطقه‌ای و سیستم‌های تجاری جایگزین، در حال افزایش نفوذ اقتصادی و سیاسی خود هستند، اما همچنان وجود شکاف‌های عمیق و عقب‌ماندگی در بحث توسعه، مانع از توانایی آن‌ها در جایگزینی نظم جهانی تحت رهبری غرب می‌شود. در همین سال، نظم جهانی غربی با افزایش پوپولیسم (عوام‌گرایی) داخلی، تعرفه‌های مخرب بین‌المللی، اقداماتی برای جداشدن از تجارت و تلاش برای حفظ هژمونی اقتصادی در شرایط ناآرامی‌های داخلی همراه است. طرفداران نظام مدیریت پولی «برتن وودز» (نخستین نمونه از یک نظام پولی کاملاً مشورتی و قراردادی است که با هدف کنترل و مدیریت روابط پولی و اقتصادی میان دولت‌ها به‌بهانه مدیریت کشور تاسیس شده است) در غیاب برابری، سرمایه‌داری بی‌رحمی را به اجرا گذاشته‌اند که منجر به نادیده‌گرفتن چالش‌های حیاتی جنوب جهانی شده است.

در سال ۲۰۲۵، سلطه لیبرال همزمان با مخالفت دونالد ترامپ و همکارانش علیه نیروهای اقتصادی جایگزین در جنوب مانند چین، به چشم می‌خورد، در حالی که نهادهای مالی بین‌المللی مانند صندوق بین‌المللی پول، بانک جهانی و سازمان تجارت جهانی نتوانسته‌اند وضعیت کشورهای آمریکای لاتین، آفریقا، غرب آسیا و آسیا را بهبود بخشند. به همین دلیل، بسیاری از این مناطق به‌دنبال راهکارهای اقتصادی جایگزین از جمله کاهش وابستگی به دلار برای مقابله با شکست نظم جهانی غربی هستند.

تحولات کلیدی ماه آگوست ۲۰۲۵، از جمله اجلاس بریکس پلاس، دیپلماسی هوشمند اتحادیه آفریقا و تغییر ائتلاف‌ها در منطقه غرب آسیا و شمال آفریقا، همگی نشان‌دهنده تبدیل‌شدن جنوب جهانی به نیرویی رو‌به‌رشد هستند. اما آیا جنوب جهانی قادر است نظم جهانی غرب یا شمال را جایگزین کند؟ یا این تلاش‌ها صرفاً به‌منظور توازن‌سازی و پاسخ به نیازهای داخلی است؟ پاسخ به این سوال ساده نیست.

دکتر آمیتاو آچاریا، نویسنده کتاب «نظم جهانی گذشته و آینده: چرا تمدن جهانی از افول غرب جان سالم به در می‌برد»، اذعان دارد که جنوب جهانی دارای میراث مشترک ضد استعماری است و قربانی اصلی غارت منابع بومی توسط قدرت‌های سابق که امروز بخش عمده شمال جهانی را تشکیل می‌دهند، بوده است. همچنین دوران برده‌داری به‌عنوان نمونه بارز بی‌عدالتی جهانی مطرح است. با این حال، وی هشدار می‌دهد که این واقعیت به‌معنای ظهور نظم جهانی جایگزین نیست، زیرا کشورهای جنوب جهانی همچنان با چالش‌های عقب‌ماندگی توسعه و ناامنی سیاسی دست‌و‌پنجه نرم می‌کنند که مانع تبدیل‌شدن آن‌ها به نیرویی تاثیرگذار می‌شود.

نکته مهم دیگر که دکتر آچاریا به آن اشاره می‌کند، ضرورت اجتناب از کلی‌گویی درباره جنوب جهانی است، چراکه مشکلات وحدت، هدف مشترک و تنوع چشم‌اندازهای اقتصادی داخلی، موانع اصلی هستند. در حالی که ناتو و سایر ائتلاف‌های نظامی غربی همچنان با اولویت‌هایی مانند مهار روسیه در بحران اوکراین متحد هستند، جنوب جهانی چنین اولویت‌هایی را دنبال نمی‌کند و رویکردی متعادل، غیرهژمونیک و راهبردی را ترجیح می‌دهد. علاوه بر این، بسیاری از کشورهای در‌حال‌توسعه از ماجراجویی‌های بی‌پروا و غیرمسئولانه آمریکا و بی‌تفاوتی اروپا نسبت به مشکلات اقتصادی‌شان ناراضی‌اند. دولت ترامپ در واشنگتن بیشتر درگیر اختلافات داخلی و حمایت نظامی از رژیم‌های سرکش مانند اسرائیل است و اتحادیه اروپا نیز پس از بحران اوکراین دچار کاهش نفوذ و افول اقتصادی شده است.

پاسخ جنوب جهانی به این وضعیت، ایجاد نهادهایی مانند بانک بریکس، طرح کمربند و جاده ۲ و منطقه آزاد تجارت قاره‌ای آفریقا بوده است تا از نظام‌های سنتی فراتر رفته و راهبرد‌های جدیدی برای مقابله با نظم جهانی شکننده اتخاذ کنند. به‌تدریج، سیستم‌های پرداخت منطقه‌ای و ارزهای دیجیتال بانک مرکزی، با حمایت کشورهایی مانند آفریقای جنوبی، چین، روسیه و هند به‌عنوان کشورهای تازه‌صنعتی‌شده، نفوذ بیشتری یافته‌اند. جنوب جهانی در مجامعی مانند گروه ۲۰، شورای امنیت سازمان ملل و کنفرانس تغییرات اقلیمی، نقش فعال‌تری در محکوم‌کردن بی‌عدالتی‌های اقتصادی و سیاسی ایفا می‌کند و به‌عنوان سفیر تغییر و عدالت مطرح می‌شود.

با این حال، ضعف‌های نهادی، اختلافات داخلی مانند رقابت هند و چین و تفاوت‌های ایدئولوژیک، توانایی جنوب جهانی را در جایگزینی نظم جهانی غربی محدود کرده است. با این وجود، کمتر کسی شک دارد که این کشورها موتورهای تغییر هستند و برای جهانی عادلانه‌تر و برابرتر تلاش مستمر می‌کنند. به این ترتیب، در سال ۲۰۲۵، جنوب جهانی به‌عنوان نیرویی در حال ظهور شناخته می‌شود که با وجود چالش‌های موجود، در حال ایجاد ساختارهای جایگزین و تغییر قواعد بازی جهانی است، اما هنوز برای جایگزینی کامل نظم جهانی غربی مسیر طولانی در پیش دارد./ منبع