سایه حملات آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران بر پیمان منع اشاعه

حملات آمریکا در ۲۱ ژوئن ۲۰۲۵ به تأسیسات هسته‌ای ایران (نطنز، فردو و اصفهان)، ممکن است اثری بازدارنده بر تلاش‌های جهانی «رژیم عدم اشاعه هسته‌ای» داشته باشد. این حملات که پس از گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی علیه ایران در ۱۲ ژوئن مبنی بر عدم همکاری با تعهدات پیمان عدم اشاعه هسته‌ای (NPT) انجام شد، مشخص نیست آیا مسیر ایران به سلاح هسته‌ای را مسدود کرده یا نه. ایران حدود چهارصد کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصد غنی‌شده – یعنی چیزی بسیار فراتر از نیاز صلح‌آمیز – داشت و گزارش‌های آژانس نشان می‌داد که ایران همه سایت‌های حاوی مواد هسته‌ای را اعلام نکرده است. با این حال، برخی از این مواد و سانتریفیوژها احتمالاً به مکان‌های مخفی منتقل شده‌اند.

این حملات می‌تواند پیامی منفی به کشورهای دیگر ارسال کند: شفافیت هسته‌ای ممکن است به‌جای محافظت، به حملات نظامی منجر شود. ایران، به‌عنوان عضو پیمان عدم اشاعه هسته‌ای، موظف به شفافیت و عدم تولید سلاح هسته‌ای است. از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۹، تحت توافق برجام، ایران به بازرسان آژانس دسترسی داد، اما پس از خروج آمریکا در سال ۲۰۱۸، همکاری‌اش کاهش یافت. پس از حملات اخیر، مجلس ایران همکاری با آژانس را تعلیق کرد؛ هرچند هنوز با آژانس در ارتباط است و گزارش داده که حملات اسرائیل نشت رادیواکتیو خارج از سایت‌ها نداشته، اما خسارات شیمیایی و رادیولوژیکی در نطنز گزارش شده است.

پیمان عدم اشاعه هسته‌ای که در سال ۱۹۶۸ تدوین شد، ۱۸۶ کشور غیرهسته‌ای را ملزم به استفاده صلح‌آمیز از مواد هسته‌ای و اظهار فعالیت‌های غنی‌سازی یا بازفرآوری پلوتونیوم به آژانس کرد. پروتکل الحاقی دهه ۱۹۹۰ امکان بازرسی دقیق‌تر را فراهم کرد. این رژیم به کشورها اجازه می‌دهد از مزایای مربوط به عرصه‌های انرژی، پزشکی و تحقیقاتی در صنعت هسته‌ای بهره‌مند شوند و از برچسب «دولت یاغی» دوری کنند. اما حملات به ایران، که پس از تلاش‌های دیپلماتیک و بدون اثبات گریز به سمت بمب رخ داد، ممکن است کشورها را از شفافیت بازدارد. به‌گفته «ویپین نارانگ» یک مقام ارشد در وزارت دفاع آمریکا، کشورهایی که در حال «گریز» به‌سمت بمب هستند، ممکن است انگیزه‌ای برای مخفی‌کاری بیش‌تر پیدا کنند.

متحدان آمریکا – مانند آلمان، ژاپن و کره‌جنوبی – به‌دلیل تضمین‌های دفاعی آمریکا، از ساخت بمب خودداری کرده‌اند. اما اگر این حملات به خروج کشورها از پیمان عدم اشاعه هسته‌ای منجر شود، هنجارهای عدم اشاعه تضعیف خواهد شد. نمونه‌هایی مانند هند، اسرائیل، پاکستان و کره‌شمالی که از پیمان عدم اشاعه هسته‌ای خارج شدند یا اصلاً امضا نکردند، نشان‌دهنده خطر است. خروج کره‌شمالی از پیمان عدم اشاعه هسته‌ای در سال ۲۰۰۳، پیش‌زمینه‌ای برای تصمیم احتمالی ایران است.

برای جلوگیری از این پیامد، آمریکا و ایران باید نقش آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای را تقویت کنند. بازرسان آژانس که هنوز در ایران هستند، می‌توانند مکان مواد هسته‌ای و وضعیت برنامه را تأیید کنند. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، در ۲۲ ژوئن از ایران خواست به بازرسان اجازه کار دهد. به‌نظرم، دیپلماسی راه پیش‌رو است و اگر شفافیت هسته‌ای به حملات منجر شود، کشورهای غیرهسته‌ای ممکن است از رژیم عدم اشاعه خارج شوند، که خطراتی منطقه‌ای و جهانی، مانند نشت رادیواکتیو (مشابه چرنوبیل در سال ۱۹۸۶) را به‌دنبال دارد. آمریکا باید با تقویت بازرسی‌های بین‌المللی، شفافیت جهانی را حفظ کند. / منبع