چتر هسته‌ای پاکستان بر فراز عربستان

عربستان و پاکستان به‌تازگی توافق دفاع متقابل راهبردی امضا کرده‌اند که بر اساس آن هرگونه تجاوز به یکی از دو کشور حمله به هر دو تلقی می‌شود. مقام‌های عربستان این اقدام را نتیجه سال‌ها مذاکره و نه واکنشی ناگهانی دانسته‌اند و هدف آن را نهادینه‌سازی روابط تاریخی و راهبردی اعلام کرده‌اند. همکاری نظامی دو کشور پیش‌تر شامل آموزش مشترک، رزمایش‌های سالانه، تولید تسلیحات و اعزام نیروهای پاکستانی برای مأموریت‌های امنیتی در عربستان بوده است، اما این بار با توافق جدید ریاض عملاً زیر چتر بازدارندگی هسته‌ای پاکستان قرار گرفته است.

شرایط منطقه‌ای و کاهش اعتماد به تضمین‌های امنیتی آمریکا در کنار تهدیدهای فزاینده، زمینه‌ساز این توافق بوده است. ریاض مدت‌ها به‌دنبال معاهده‌ای گسترده با واشنگتن بود، اما شرط آمریکا برای عادی‌سازی روابط با اسرائیل و تداوم جنگ غزه مانع تحقق آن شد. در عمل ایالات متحده فقط به فروش تسلیحات و وعده‌های کلی بسنده کرده و حاضر به گسترش چتر امنیتی خود نشده است. حوادثی چون حمله موشکی ایران به قطر و اقدام اسرائیل علیه مذاکره‌کنندگان حماس در دوحه نیز بر نگرانی‌ها افزوده و عربستان را به سمت گزینه همکاری آشکار با اسلام‌آباد سوق داده است.

روابط هسته‌ای دو کشور پیشینه‌ای طولانی دارد. بدون پشتیبانی مالی و سیاسی عربستان، پاکستان احتمالاً به توان هسته‌ای دست نمی‌یافت. از سال ۱۹۷۴ و تصمیم ذوالفقار علی بوتو برای دستیابی به بمب، ریاض از برنامه هسته‌ای پاکستان حمایت کرد. پس از آزمایش‌های هسته‌ای سال ۱۹۹۸ و تحریم‌های بین‌المللی، عربستان یک خط اعتباری نفتی چهار ساله به ارزش حدود ۳.۴ میلیارد دلار در اختیار اسلام‌آباد قرار داد. همین سابقه موجب شده شاهزاده ترکی الفیصل روابط دو کشور را از نزدیک‌ترین روابط میان دولت‌ها بداند.

عربستان در زمینه هسته‌ای نیز برنامه‌هایی مدنی داشته است. سازمان هسته‌ای این کشور در سال ۱۹۷۷ و مؤسسه انرژی اتمی در سال ۱۹۸۸ تأسیس شد و تفاهم‌نامه‌هایی با چند کشور امضا گردید. ریاض همچنین ذخایر اورانیوم خود را بررسی کرده است. با این حال نگرانی از دستیابی احتمالی ایران به سلاح هسته‌ای موجب شده همکاری با پاکستان به‌عنوان راهی سریع‌تر برای بازدارندگی مد نظر قرار گیرد. مقام‌های عرستان بارها اعلام کرده‌اند در صورت موفقیت ایران، عربستان نیز ناچار به پیگیری چنین مسیری خواهد بود.

مقایسه‌هایی میان توافق جدید و ماده پنج ناتو مطرح شده است. فیصل الحماد، فرمانده بازنشسته نیروی هوایی عربستان، این توافق را مشابه اصل دفاع جمعی ناتو توصیف کرده است. بیانیه مشترک ریاض و اسلام‌آباد نیز چنین تعهدی را یادآور می‌شود. با این حال تفاوت‌ها آشکار است؛ ناتو یک ائتلاف چندجانبه با ساختار فرماندهی یکپارچه و ترتیبات هسته‌ای رسمی است، در حالی که توافق عربستان و پاکستان قراردادی دوجانبه با دامنه محدودتر به‌شمار می‌آید. خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان نیز آشکارا به بُعد هسته‌ای اشاره کرده و گفته بازدارندگی در صورت لزوم در دسترس خواهد بود.

اسحاق‌دار، وزیر خارجه پاکستان از احتمال تمایل دیگر کشورها برای ایجاد سازوکارهای مشابه خبر داده و احتمال پیوستن امارات یا مصر را مطرح کرده است. این همکاری می‌تواند به‌صورت شراکت‌های جداگانه و متناسب با تهدیدهای منطقه‌ای گسترش یابد، اما تحقق آن به توان پاکستان برای ایفای تعهدات و جلوگیری از فشار بیش از حد وابسته است. این تحولات هم‌زمان با سفر قریب‌الوقوع شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان و ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش این کشور به آمریکا و دیدار با دونالد ترامپ رئیس‌جمهور پیش‌بینی می‌شود. انتظار می‌رود واشنگتن بیشتر بر مبارزه با تروریسم، ثبات اقتصادی و نقش چین تمرکز کند، در حالی که پاکستان بر اهمیت جایگاه خود برای امنیت عربستان تأکید خواهد کرد.

در مجموع، توافق دفاعی عربستان و پاکستان فراتر از همکاری نظامی متعارف است و نشان می‌دهد ریاض برای مقابله با تهدیدهای ایران، تردیدهای آمریکا و بی‌ثباتی منطقه به تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته‌ای تکیه کرده است. موفقیت یا ناکامی این راهبرد می‌تواند مسیر آینده ژئوپلیتیک غرب آسیا را رقم بزند./ منبع