چابهار در بازی بزرگ؛ لغو معافیت تحریمی

موافقت‌نامه سه‌جانبه چابهار در خرداد ماه، سال ۱۳۹۵ میان ایران، هند و افغانستان برای تأسیس دالان حمل‌ و نقل و گذر بین‌المللی امضا شد. هدف، تسهیل انتقال کالا از هند به افغانستان و دسترسی افغانستان به آب‌های آزاد بود. چابهار برای افغانستان جایگزین بندر کراچی و راهی برای کاهش وابستگی به پاکستان محسوب می‌شد.

روابط تجاری و سیاسی افغانستان با پاکستان همواره تحت تنش و کاهش نفوذ پاکستان در امور داخلی افغانستان از اهداف مشترک دولت‌های مختلف این کشور بوده است. برای هند، حضور در چابهار بخشی از موازنه قدرت با پاکستان و کاهش وابستگی افغانستان به بندر کراچی محسوب می‌شد. روابط عمیق چین و پاکستان و همکاری‌های مشترک در قالب ابتکار پهنه و راه، نگرانی هند را افزایش داد. کریدور اقتصادی پاکستان و چین با محوریت بندر گوادر، نزدیک چابهار، رقیب بالقوه این بندر بود. چابهار در سیاست منطقه‌ای ایران پسابرجام به‌عنوان پل اتصال هند و افغانستان تعریف شد. در سال ۱۳۹۶ فاز اول توسعه بندر شهید بهشتی با ارتقای ظرفیت به هشت و نیم میلیون تن، بدون سرمایه‌گذاری خارجی انجام شد. هند خط اعتباری ۱۵۰ میلیون دلاری با امکان افزایش تا پانصد میلیون دلار تخصیص داد و در ساخت زیرساخت‌های مرتبط در افغانستان مشارکت کرد. سرمایه‌گذاری هند عمدتاً به تأمین ۶ جرثقیل به ارزش بیست میلیون دلار محدود شد و کمبود تجهیزات پیشرفته همچنان معضل بندر بود. در دوره ریاست‌جمهوری ترامپ، طبق قانون آزادی ایران و مقابله با گسترش سلاح‌های هسته‌ای با هدف حمایت از بازسازی افغانستان، چابهار از تحریم‌ها مستثنا شد. سه فعالیت اصلی معاف از تحریم شامل توسعه بندر و راه‌آهن مرتبط با افغانستان، ارسال کالاهای غیرتحریمی و واردات فرآورده‌های نفتی افغانستان از ایران، مشروط بر عدم همکاری با نهادهای تحریمی ایران و عدم استفاده از بانک مرکزی بود.

این استثنا در نامه سفارت آمریکا در دهلی نو به هند توضیح داده شد و بخشی از راهبرد همکاری آمریکا با افغانستان و هند بود. در روز ۲۵ شهریور ۱۴۰۴ماه، سال وزارت خارجه آمریکا لغو این معافیت را اعلام کرد؛ از روز هفتم مهر ماه، سال ۱۴۰۴ افرادی که در فعالیت‌های مشمول فدراسیون بین‌المللی حسابداران مرتبط با چابهار مشارکت کنند، در معرض تحریم قرار گرفتند. روند تغییرات چابهار طی سال‌های اخیر نشان داد که تحریم یا رفع تحریم آثار فوری بر روابط تجاری و وضعیت عملیاتی بندر ندارد. جذابیت چابهار برای هند کاهش یافته، زیرا پاکستان با بحران‌های داخلی روبه‌رو است، پروژه گوادر پیشرفت چشمگیری نداشته و تهدیدات کشمیر کاهش یافته است. با این حال، حضور هند در چابهار همچنان دستاوردهایی مانند حفظ ارتباط با ایران، آسیای میانه و افغانستان و موازنه با پاکستان دارد.

موقعیت چابهار فراتر از اپراتوری بندر شهید بهشتی در همکاری‌های ایران با چین و هند اهمیت دارد و جایگزینی اپراتور هندی با طرف چینی الزاماً به توسعه بندر منجر نمی‌شود./ منبع