تجارتی که مرگ نمی‌پذیرد

پس از سقوط دولت بشار اسد در روز ۸ دسامبر ۲۰۲۴، توجه جهانی به آینده سیاسی سوریه معطوف شد، اما در پس این تحولات، جنگی دیگر ادامه یافت؛ جنگ بر سر تجارت مواد مخدر. گزارش‌های وزارت کشور دولت انتقالی سوریه نشان می‌دهد که کشور همچنان یکی از مراکز اصلی تولید و قاچاق قرص آمفتامینی کاپتاگون است. با وجود فروپاشی ساختار امنیتی پیشین، تجارت کاپتاگون نه‌تنها باقی مانده، بلکه خود را با شرایط جدید سازگار کرده است. داده‌های رسمی حاکی از آن است که شبکه‌های تولید و قاچاق، تقریباً بدون آسیب از تحولات سیاسی عبور کرده و همچنان فعال‌اند.

طبق آمارها، نیروهای سوری بین ماه ژانویه تا ماه آگوست ۲۰۲۵ بیش از ۲۰۰ میلیون قرص کاپتاگون ضبط کرده‌اند. اگرچه مقامات ادعا کرده‌اند تمامی آزمایشگاه‌ها بسته شده‌اند، اما استمرار کشفیات خلاف آن را نشان می‌دهد. تنها در لاذقیه ۶۴ میلیون قرص، در ریف دمشق سه میلیون و در درعا سه میلیون قرص کشف شده است. همچنین در همین دوره بیش از ۷۰۰ کیلوگرم حشیش، دو هزار گرم کوکائین و ۷۲۵ گرم هروئین توقیف شده است. طبق داده‌های دفتر مقابله با مواد مخدر سازمان ملل، میزان کشفیات سال ۲۰۲۵ بیش از هشت برابر سال ۲۰۲۳ بوده است. برآوردهای بریتانیا نیز پیش‌تر سهم سوریه از عرضه جهانی کاپتاگون را حدود ۸۰ درصد دانسته بود.

دکتر مالک الحافظ، پژوهشگر سوری، معتقد است این ارقام تنها در چارچوب یک تجارت سازمان‌یافته قابل توضیح است که عمدتاً بازارهای خلیج فارس را هدف گرفته است. به گفته او، مسیرهای قاچاق از ابتدا منطقه‌ای طراحی شده و به اقتضای تهدیدها و فرصت‌ها تغییر مسیر می‌دهند. فروپاشی دولت اسد، این شبکه را از بین نبرد بلکه موجب بازتوزیع مراکز و تداوم ارتباط با بازیگران مرزی شد. عملیات‌های امنیتی صرفاً دستاوردی نمایشی داشته و به ستون فقرات شبکه آسیبی نرسانده‌اند.

با وجود سقوط دمشق، سایت‌های تولیدی همچنان فعال‌اند و کشورهای همسایه از جمله اردن نیز حجم بالایی از محموله‌های قاچاقی منشأ‌گرفته از سوریه را ضبط کرده‌اند. در ده ماه اخیر اردن ۱۴ میلیون قرص کاپتاگون و صدها بسته حشیش توقیف کرده است. الحافظ هشدار می‌دهد که آمار رسمی تنها بخش کوچکی از واقعیت را منعکس می‌کند و قاچاقچیان به‌راحتی مسیرهای جایگزین ایجاد می‌کنند.

نقشه جغرافیایی توقیف‌ها نشان می‌دهد که تجارت کاپتاگون به شبکه‌ای ملی و غیرمتمرکز تبدیل شده است. از لاذقیه و حلب تا درعا و السویدا، هر منطقه به گرهی در شبکه بزرگ‌تر بدل شده است. قاچاقچیان از ابزارهای نوین چون پهپاد، بالن حرارتی و لوله‌های مدفون استفاده می‌کنند؛ ارتش اردن از سرنگونی بیش از ۳۰۰ پهپاد حامل مواد مخدر از آغاز سال ۲۰۲۵ خبر داده است.

در فضای سیاسی جدید سوریه، دو دیدگاه درباره مدیریت این اقتصاد وجود دارد: یکی بر ظهور شبکه‌های مستقل جدید تأکید دارد، دیگری بر تداوم چهره‌های قدیمی در قالب مافیاهای خودمختار. در هر دو حالت، نظامی سایه‌ای شکل گرفته که از بی‌ثباتی و فروپاشی اقتصادی تغذیه می‌کند و با استفاده از ساختارهای اجتماعی و سیستم حواله، جریان مالی خود را حفظ می‌کند.

دستگیری «عامر جادی الشیخ» معروف به خطرناک‌ترین قاچاقچی منطقه در ماه آگوست ۲۰۲۵ نیز تأثیری در کاهش تجارت نداشته و تنها رقابت میان امپراتوری‌های جنایی را آشکار کرده است. گزارش‌ها از همکاری برخی شبکه‌های قاچاق با سلول‌های داعش در شرق و جنوب سوریه حکایت دارد که برای حفظ مسیرها منافع مشترک یافته‌اند.

در نهایت، نویسنده نتیجه می‌گیرد که تجارت کاپتاگون به صنعتی فراملی و پایدار بدل شده است؛ نظامی اقتصادی که از دل جنگ، تحریم و خلأ حاکمیت زاده شد و اکنون به پیوندی ماندگار میان سوریه و همسایگانش تبدیل شده است، تجارتی که حتی با سقوط دولت نیز از بین نرفت./ منبع