راهبرد چندهم‌سویی عربستان از مسیر بریکس و اوپک‌پلاس

در شرایطی که نظم جهانی به‌سوی چندقطبی‌شدن حرکت می‌کند، عربستان سیاست خارجی خود را بر پایه راهبرد چندهم‌سویی بازتعریف کرده و تلاش دارد با تنوع‌بخشی به شرکای بین‌المللی، استقلال راهبردی بیشتری به‌دست آورد. ولیعهد محمد بن‌سلمان در سال ۲۰۲۳ تأکید کرد که ریاض آماده همکاری با بازیگران مختلف جهانی برای توسعه اقتصادی و ثبات منطقه‌ای است و قصد دارد وابستگی سنتی خود به غرب را کاهش دهد. این رویکرد با چارچوب نئورئالیستی کنت والتز هم‌خوان است که در آن قدرت‌های میانی در نظم چندقطبی جدید فضای بیشتری برای اعمال خودمختاری دارند. در این چارچوب، بریکس و اوپک‌پلاس به دو ستون اصلی سیاست خارجی عربستان تبدیل شده‌اند.

در حوزه بریکس، هدف اصلی این گروه ایجاد نظمی چندقطبی و افزایش نقش کشورهای درحال‌توسعه در نهادهای جهانی است؛ اهدافی که با سیاست چندهم‌سویی عربستان هم‌راستا است. ریاض همچنین علاقه‌مند است تجارت با ارزهای غیردلاری را گسترش دهد تا نفوذ اقتصادی و سیاسی خود را افزایش دهد. هرچند عربستان هنوز عضو کامل بریکس نیست، اما در اجلاس ۲۰۲۳ به‌عنوان عضو بریکس‌پلاس دعوت شد. وزیر خارجه عربستان، فیصل بن‌فرحان، اعلام کرد که این کشور بزرگ‌ترین شریک تجاری بریکس در خاورمیانه است و حجم تجارت دوجانبه با اعضای این گروه در سال ۲۰۲۲ از ۱۶۰ میلیارد دلار فراتر رفته است. اصول بریکس، از جمله عدم مداخله در امور داخلی کشورها، برای عربستان اهمیت دارد زیرا به آن امکان می‌دهد سیاست خارجی مستقل‌تری دنبال کند.

اقتصادهای نوظهور عضو بریکس فرصت‌های گسترده‌ای برای عربستان فراهم می‌کنند تا زنجیره‌های تأمین جهانی را تقویت و اقتصاد خود را متنوع کند. همکاری با چین، هند و روسیه می‌تواند وابستگی بیش‌ازحد عربستان به غرب را کاهش دهد و جایگاه آن را در همکاری‌های جنوب-جنوب تقویت کند. عربستان همچنین تلاش دارد از طریق میانجی‌گری و گفت‌وگو با رقبای منطقه‌ای، ثبات غرب آسیا را افزایش دهد. نقش چین در میانجی‌گری میان عربستان و ایران در سال ۲۰۲۳ نمونه‌ای از افزایش نقش بازیگران غیرغربی در مدیریت بحران‌های منطقه‌ای است. ریاست هند بر بریکس در سال ۲۰۲۶ نیز فرصتی برای هم‌سویی بیشتر اهداف منطقه‌ای عربستان با رویکرد چندقطبی این گروه فراهم می‌کند.

در حوزه انرژی، اوپک‌پلاس همچنان محور اصلی دیپلماسی انرژی عربستان است. این گروه که در سال ۲۰۱۶ با پیوستن تولیدکنندگان غیراوپک شکل گرفت، اکنون حدود ۵۹ درصد تولید نفت جهان را در اختیار دارد. همکاری در چارچوب اوپک‌پلاس به عربستان امکان می‌دهد از فشارهای آمریکا مستقل‌تر عمل کند و روابط خود را با قدرت‌های غیرغربی، به‌ویژه روسیه، تقویت کند. نمونه بارز این استقلال، تصمیم عربستان و اوپک‌پلاس در سال ۲۰۲۲ برای کاهش تولید نفت بود؛ تصمیمی که برخلاف خواست آمریکا اتخاذ شد و با اهداف اقتصادی عربستان هم‌خوانی داشت. همکاری ریاض و مسکو در حوزه انرژی فراتر از نفت خام است و شامل گاز طبیعی مایع، انرژی آبی و انرژی هسته‌ای نیز می‌شود.

در مجموع، عربستان برای تحقق اهداف سیاست خارجی خود رویکردی انعطاف‌پذیر و سازگار اتخاذ کرده است. بریکس و اوپک‌پلاس به این کشور امکان می‌دهند روابط خود را با اقتصادهای نوظهور تعمیق کند و در عین حال نقش کلیدی خود را در بازار جهانی انرژی حفظ کند. این راهبرد به عربستان اجازه می‌دهد بدون پیوستن کامل به هیچ بلوک قدرتی، استقلال راهبردی خود را تقویت کند و در نظم چندقطبی جدید جایگاه مؤثرتری به‌دست آورد. در عین حال، ریاض همچنان برای امنیت و همکاری‌های اطلاعاتی به آمریکا متکی است، اما از تغییرات مداوم سیاست خارجی واشنگتن نیز آگاه است. بنابراین، مشارکت عربستان در بریکس و اوپک‌پلاس نباید ضدغربی تلقی شود، بلکه باید به‌عنوان تلاشی برای تقویت موقعیت این کشور در نظم جهانی درحال‌تغییر ارزیابی شود./ منبع