«غنی‌سازی مشترک اورانیوم» چیست؟

«غنی‌سازی مشترک اورانیوم» به پیشنهادی دیپلماتیک اشاره دارد که در آن چند کشور منطقه‌ای، از جمله ایران، عربستان و امارات، در یک کنسرسیوم هسته‌ای همکاری می‌کنند تا غنی‌سازی اورانیوم برای اهداف صلح‌آمیز را به صورت مشترک انجام دهند. این ایده برای حل تعارض میان خواسته آمریکا مبنی بر توقف کامل غنی‌سازی اورانیوم توسط ایران و اصرار ایران بر حفظ حق غنی‌سازی برای اهداف غیرنظامی مطرح شده است. در این مدل، مراحل غنی‌سازی بین کشورهای عضو تقسیم می‌شود، به‌گونه‌ای که هیچ کشوری به تنهایی کنترل کامل فرآیند را نداشته باشد. این پیشنهاد با هدف جلوگیری از تکمیل چرخه غنی‌سازی توسط ایران و کاهش نگرانی‌های مربوط به اشاعه هسته‌ای در منطقه ارائه شده است.

این مذاکرات که از ماه آوریل آغاز شده است، اولین مذاکرات سطح بالا و جدی میان ایران و آمریکا درباره برنامه هسته‌ای غیرنظامی ایران پس از خروج آمریکا از برجام توسط دونالد ترامپ است. آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، رهبر ایران، به تیم مذاکره‌کننده اختیار کامل داده اما تأکید کرده که «تخریب کامل زیرساخت هسته‌ای ایران» غیرقابل مذاکره است. او حفظ حق غنی‌سازی برای مقاصد صلح‌آمیز را خط قرمز خود اعلام کرده و گفته است که کنارگذاشتن این حق به‌هیچ‌وجه پذیرفته نیست. در مقابل، ترامپ به‌تازگی اعلام کرده که در توافق احتمالی، «اجازه هیچ‌گونه غنی‌سازی اورانیوم را به ایران نخواهد داد.»

ایده کنسرسیوم هسته‌ای به‌عنوان راه‌حلی برای این اختلاف پیشنهاد شده است. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، از پیشنهادهای میانجی‌گران عمانی برای رفع موانع سخن گفته، در حالی که برخی منابع، ایران یا آمریکا را مبدع این ایده می‌دانند. این کنسرسیوم می‌تواند با توزیع اجزای فرآیند غنی‌سازی میان کشورها، به ایران امکان دسترسی به اورانیوم غنی‌شده را بدهد بدون آنکه ایران به‌طور کامل فرآیند غنی‌سازی را در اختیار داشته باشد. این مدل همچنین می‌تواند مانع از انگیزه عربستان برای غنی‌سازی مستقل شود و خطر اشاعه هسته‌ای در منطقه را کاهش دهد.

ایده کنسرسیوم هسته‌ای پیشینه‌ای قدیمی‌تر از جمهوری اسلامی دارد. باربارا اسلاوین، پژوهشگر ارشد مرکز استیمسون، به ریسپانسیبل استیت کرفت گفته که این پیشنهاد ابتدا توسط آمریکا به دولت شاه مطرح شده بود. در آن زمان، هنری کیسینجر، وزیر خارجه وقت آمریکا، برنامه هسته‌ای را برای تأمین نیازهای اقتصادی ایران و آزادسازی ذخایر نفت برای صادرات توصیه کرده بود. اسناد منتشرشده نشان می‌دهند که دولت فورد از برنامه‌های ایران برای توسعه صنعت عظیم انرژی هسته‌ای حمایت کرده بود.

فرانک فون هیپل، فیزیکدان پرینستون، به ریسپانسیبل استیت کرفت گفته که ایده کنسرسیوم در اشکال مختلفی مطرح شده است. ایران نیز در گذشته پیشنهادهای مشابهی ارائه کرده بود. در سال ۲۰۰۵، حسن روحانی، مذاکره‌کننده ارشد هسته‌ای وقت ایران، پیشنهاد اشتراک فناوری غنی‌سازی با کشورهای خلیج فارس را مطرح کرد. در همان سال، محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور وقت، در سازمان ملل اعلام کرد که ایران آماده همکاری جدی با کشورهای دیگر برای اجرای برنامه غنی‌سازی در خاک خود است.

نسخه مدرن این ایده مشابه پیشنهادی است که فون هیپل و سید حسین موسویان، مذاکره‌کننده سابق هسته‌ای ایران، در سال ۲۰۲۳ در نشریه «بولتن دانشمندان هسته‌ای» مطرح کردند. آن‌ها استدلال کردند که یک کنسرسیوم چندملیتی در غرب آسیا می‌تواند اطمینان دهد که اورانیوم تنها برای مقاصد صلح‌آمیز تولید می‌شود. این ایده از کنسرسیوم یورنکو (متشکل از آلمان، هلند و انگلیس) و کنسرسیوم ABAAAC (برزیل و آرژانتین) الهام گرفته شده است. در یورنکو، یک کشور سانتریفیوژها را تولید می‌کند، کشور دیگر سانتریفیوژهای نسل جدید را طراحی می‌کند و کشور سوم میزبان ستاد مرکزی است. این ساختار امکان نظارت متقابل کارشناسان هسته‌ای کشورها را فراهم می‌کند تا از صلح‌آمیزبودن فعالیت‌ها اطمینان حاصل شود.

سؤال کلیدی این است که آیا ایران اجازه خواهد داشت در خاک خود غنی‌سازی کند. موسویان تأکید دارد که مذاکرات هسته‌ای با ایران زمانی موفق بوده که حق غنی‌سازی صلح‌آمیز آن به‌رسمیت شناخته شده و زمانی شکست خورده که این حق انکار شده است. گزارش‌های اولیه در روز ۱۳ می حاکی از آن بود که ایران می‌تواند غنی‌سازی تا سطح ۳.۶۷ درصد (مناسب برای انرژی هسته‌ای) را ادامه دهد. اما گزارش‌های بعدی، از جمله از «آکسیوس» و «نیویورک‌تایمز»، نشان داد که آمریکا خواستار توقف کامل غنی‌سازی در ایران یا انتقال تأسیسات غنی‌سازی به خارج از این کشور است. در مقابل، مقامات ایرانی تأکید دارند که اگر کنسرسیوم در خاک ایران فعالیت کند، ممکن است مورد بررسی قرار گیرد، اما اگر خارج از ایران باشد، محکوم به شکست است.

گزارش‌ها حاکی از آن است که پیشنهاد آمریکا هنوز مبهم و در حد ایده‌های اولیه است. عراقچی گفته که بسیاری از مسائل در این پیشنهاد نامشخص است. برخی گزارش‌ها نشان می‌دهند که ایران می‌تواند به‌صورت موقت غنی‌سازی محدود را در خاک خود ادامه دهد تا زمانی که تأسیسات جدید در کشورهای دیگر آماده شود. اما ایران به احتمال زیاد با کنسرسیومی که غنی‌سازی در خاکش را ممنوع کند، موافقت نخواهد کرد. فون هیپل پیشنهاد کرده که ایران سانتریفیوژها را بسازد و به کشور دیگری بفرستد تا توسط تکنسین‌های ایرانی اداره شود. پیشنهاد دیگر، ساخت تأسیسات غنی‌سازی در جزیره‌ای در خلیج فارس است که ایران آن را متعلق به خود بداند، اما آمریکا بتواند ادعا کند که غنی‌سازی در خاک ایران انجام نمی‌شود.

اسلاوین و موسویان تأکید دارند که انکار حق ایران برای غنی‌سازی، به دلیل بی‌اعتمادی به منابع خارجی و احساس تحقیر ملی، احتمالاً با مقاومت ایران مواجه خواهد شد. موفقیت مذاکرات به توانایی طرفین در حل این اختلاف بستگی دارد./ منبع